است . مباحث آن بيشتر تاريخ زندگى پيغمبر ( ص ) و احوال ائمّهء ( ع ) و كلّياتى راجع به زمين و آسمان و حدوث عالم و مباحثى از هيأت و صيد و ذباحه و اطعمه و اشربه و احكام ظروف طلا و نقره . . . و بحث در پيرامون اخلاق و اوامر و نواهى و معاصى و حدود و جز اينها مىباشد . » « 1 » اروپائيان مقيم ايران ، ضمن توصيف وقايع مربوط به سال 1694 - كه مقارن با جلوس شاه سلطان حسين است - از الغاى حقوق و امتيازات ديرين خود سخن مىگويند و مىنويسند : « آزار و تخفيف مذهبى تجديد شده و اين نتيجهء نفوذ دائم التّزايد عناصر متعصّب ملّاها و دسيسه‌هاى روحانيان رسمى است ، تجّار نيز مانند مبلّغين مذهبى از لغو امتيازات و خواستن رشوهء گزاف از طرف مأمورين فاسد دربار ، براى تجديد آن امتيازات شكايت كرده‌اند و تأثير سوء ناامنى متزايد كشور را در تجارت ، گزارش داده‌اند . . . لوئى چهاردهم كه از مدتها پيش نقش حمايت از مسيحيان را در مشرق زمين به عهده گرفته بود و همچنين پاپ ، وقتى كه گزارش مبلغين و بسته شدن اجبارى كليساها به اروپا رسيد ، سخت مضطرب شدند . براى خاتمه دادن به آزارها و همچنين ازدياد و تحكيم منافع تجارى و سياسى فرانسه ، لوئى چهاردهم و وزيرانش تصميم به افتتاح مذاكره و انعقاد پيمانى گرفتند . . . اين پيمان كه نخستين معاهدهء بين فرانسه و ايران بود در سال 1708 ميلادى در اصفهان امضاء شد ؛ معذلك به دلايلى . . . اين قرارداد فقط تخفيف موقّتى در سرنوشت مبلّغين داشت و منتج به هيچ پيشرفتى در زمينهء سياست يا تجارت نشد . . . » « 2 » همچنين در فرمان مورّخهء صفر المظّفر 1111 ، شاه سلطان حسين ، مطالبى در پيرامون آزادى مذهبى و حقوق و اختيارات مسيحيان ايران به چشم مىخورد ؛ در اين فرمان برحسب تقاضاى « ايلجى پادريان والايان » ، شاه سلطان حسين موافقت مىكند كه ارامنهء جولا ، شماخى ، اصفهان ، تفليس ، گنجه ، ايروان ، تبريز ، نخجوان ، همدان و ساير ممالك محروسه ، در هر محل كه معبدى دارند ، هرگاه خراب شود مجدّدا بسازند و اموات خود را در مقابر خود دفن كنند ، احدى مانع نشود . . . « 3 » همچنين در فرمان مورّخهء رجب المرجّب 1120 شاه سلطان حسين به وزير دار السّلطنهء اصفهان دستور مىدهد كه نسبت به « پادريان پابرهنه كرمليان » روش سابق را پيش گيرد ، يعنى در همان « جا و مقامى كه وزير سابق مزبوره در زمان نوّاب فردوس مكانى جهت ايشان تعيين كرد . . . و در معبدى كه دارند ، به

--> ( 1 ) . تلخيص از دايرة المعارف فارسى ، جلد اوّل ، ص 389 . ( 2 ) . ميراث ايران ، ص 522 . ( 3 ) . اسناد تاريخى ، ص 62