همان است كه مىبينيم ، كليد وصول به همهء اين آرمانهاى شريف ، يعنى شناخت ايران و ايرانى ، فارسى آموختن و فارسى دانستن است ؛ اين نيز درسى است كه در همهء مدارس ما بيش از هر موضوعى مورد غفلت است و موجب تأسف . بديهى است كارهايى از قبيل تجليل بزرگان اين مرزوبوم و به ياد ايشان مراسم و جلساتى مخصوص داشتن و كتاب منتشر كردن و در روزنامه‌ها و راديو و تلويزيون در اين زمينه سخن گفتن ، همه در حد خود مفيدست ، اما روح ايرانى و استحكام فكر و نظر در فرزندان ايران دميدن و آنان را از تاريخ و فرهنگ ملت خود آگاه پروردن وقتى به كمال صورت مىگيرد كه اين خصال از خردى به تدريج جزء خون و منش آنان گردد . به علاوه فرهنگ قومى ما اين ارزش بزرگ را دارد كه معرفت بدان مىتواند ما را مردمى شريف ، باشخصيت ، وطن‌خواه و بصير بپرورد ؛ ايرانى بافضيلت بودن افتخار آميزست . ممكن است كسانى بگويند تنها از راه آموختن زبان فارسى نمىتوان با دانش قرن بيستم همگام شد . جواب آن است كه دانستن زبان فارسى و شناختن فرهنگ ايران و ايرانى انديشيدن مستلزم بىخبرى از معارف جهان نيست ، بلكه سخن بر سر اين است كه اول بايد ايرانى بود ، بعد تمدن جديد را شناخت و چنان‌كه مقتضى است از آن سود جست . به علاوه اين نكته كه حاصل پژوهشهاى دقيق در باب تأثرات فرهنگ غرب در شرق در عصر تحولات بزرگ جهانى است قابل توجه است : « اين موضوع حائز اهميت است كه اغلب نويسندگان و هنرمندانى كه بهتر از ديگران برداشتها و اشكال جديد را [ از ادب و هنر مغرب زمين ] به كار بستند ، از كسانى بودند كه با شيوه‌هاى فرهنگ ملى تربيت يافته بودند نه آنها كه از مكتب غرب بهره گرفته بودند . » « 1 » اين سخنى است استوار و سنجيده . در نيم قرن اخير صادق هدايت كه در نويسندگى درخشيد ، با همهء آشنايى با فرهنگ جديد غرب ، عاشق مردم ايران بود و زبان فارسى ، آن هم نه تنها در آثار افسونگر حافظ و خيام ، بلكه حتى در محاورات سادهء مردم كوچه و بازار و برزگران و پيشه‌وران . در ديگر رشته‌ها نيز كسانى از هموطنان ما به توفيقى نايل شده‌اند كه با ايران و فرهنگ ايران همدم و مأنوس بوده‌اند و به زبان فارسى انديشيده‌اند و از دانش و معرفت بشرى در اين قرن هرچه بيشتر بهره يافته‌اند .

--> ( 1 ) . رك : مجلهء فرهنگ و زندگى 7 / 6 - 7 ، ترجمه ايرج علىآبادى از جلد ششم كتاب زير كه به همت يونسكو چاپ شده است : Histoire de Developpement Culturel at Scientifique de L'humanite .