حالت عاطفى به صورتى زنده و برجسته است ، نه خلق بنايى از اصوات ، كه صرفا از جنبه جمال‌شناسى مطبوع باشد . صبغه‌اى از رمانتيسم در آثار « موتسارت » « بتهوون » و « شوبرت » موجود است . آهنگسازان رمانتيك ، صورتهاى « سونات » و « سمفونى » را كه در دورهء كلاسيسيسم وين تكامل يافته بود ، با آزادى تمام به كار بستند . ليست صورت « پوئم سمفونيك » را براى ايجاد همبستگى بين موسيقى و ادبيات ، ابداع كرد . « اپراى رمانتيك » را « و بر » به وجود آورد و « واگنر » به اوج رسانيد . در دورهء رمانتيسم ، آلمان در موسيقى نقش رهبرى داشت . در اواخر قرن نوزدهم ميلادى ، بازگشت به صورتهاى كلاسيك تجدد حيات كرد . از آهنگسازان پايان دورهء رمانتيسم يا به اصطلاح دورهء « پس از رمانتيسم » - « ر . شتراوس » را مىتوان نام برد . سپس « امپرسيونيسم » كه خود نوعى رمانتيسم است ، به عنوان عكس العملى در مقابل رمانتيسم « واگنر » پديد آمد . » « 1 » در فرانسه نيز نويسندگان و پژوهندگانى كه قلم تواناى خود را در راه پيشرفت و تكامل فرهنگ و دانش بشرى به كار برده‌اند ، اندك نيستند . در اين كشور ، نويسندگان دايرة المعارف « 2 » به سرپرستى « ديدرو » و « دالامبر » سعى كردند ، مجموعه‌يى از دانش بشرى كه نمودار علوم ، صنايع و حرف باشد ، با همكارى عده‌يى از متفكرين عصر كه به « اصحاب دايرة المعارف » معروف گرديدند ، فراهم آوردند . تأليف اين شاهكار فرهنگى در 1751 ، آغاز و با همكارى « كنه » « منتسكيو » « ولتر » « ژان ژاك روسو » « تورگو » و ديگران تا سال 1772 ، بيست و هشت مجلد آن منتشر گرديد . چون اين كتاب پايه و مبناى علمى داشت ؛ « ژزوئيتها » با انتشار آن مخالفت كردند . ولى ديدرو به يارى « مالزوب » ، در راه انتشار آن مقاومت كردند و سرانجام چاپ پنهانى آن صورت گرفت ( 1772 ) - و در 1780 ، پنج مجلد صميمه و دو جلد فهرست به آن افزوده شد . دايرة المعارف ، مظهر افكار روشنفكرى بود ، اگرچه ناشر ، برخى از مقالات آن را كه جنبه آزاد فكرى داشت ، مثله كرد و تغيير داد و با شرايط زمان هماهنگ نمود ، اين امر از نفوذ فراوان آن در جامعه فرانسه و فرهنگ عمومى ملل غرب نكاست ؛ چون در اين دايرة المعارف با هر نوع انديشه استبدادى و ارتجاعى به سختى مبارزه شده بود و

--> ( 1 ) . مصاحب ، دايرة المعارف فارسى ، ج 1 ، ( ا - س ) ، ص 197 . ( 2 ) . Encyclopedie