به بعد به سرعت در راه صنعتى شدن و قبول مظاهر گوناگون تمدن غرب قدم برمىداشت و در اين راهها كمابيش موفق گرديد . طبقه كارگران ، كشاورزان ، روشنفكران و پيشه‌وران روسيه تا حدى به حقوق و وظايف سياسى خود آشنا بودند . احزاب و اجتماعات و اتحاديه‌هاى مختلف به وسايل گوناگون در بيدارى و هشيارى مردم مىكوشيدند ؛ در مرامنامه‌ها و اعلاميه‌هاى احزاب سياسى روسيه در آن روزگاران به مطالبى برمىخوريم كه طرح آنها در محيط اجتماعى آن روز ايران امكان‌پذير نبود ، به عنوان نمونه « فرقهء حريّت ملى » و هواداران آن معتقد بودند : « امور مربوط به مساوات ملت و اعمال مشروطيت دولت بايد اجرا شود ، تمام ملت بايد وكلا را انتخاب كنند و به توسط آن وكلا ، كارهاى سلطنت از پيش برود ، براى به دست آوردن اين نوع اداره هر قسم تدبير بطور صلح و آرامى بايد به كار برد ، هرگاه حكومت بر ضد حقوق و آزادى ملت رفتار كرد ، مردم از پرداخت خراج و دادن سرباز امتناع كنند ، همچنين با تعطيلها و ترك خدمت و امثال اين نوع مقاومتها ، مقاصد خويش را از پيش ببرند . . . تمام اهالى چه زن ، چه مرد صاحب هر دين و از هر نژاد كه باشند حق انتخاب دارند . انتخاب بايد مستقيم و آراى انتخابيه نيز سرى باشد ، اراضى خالصه و موقوفات امپراتورى بايد مجانا بين رعيّت قسمت شود ، در صورتى كه اين اراضى نيز كفايت نكند ، املاك ملاكين را به قيمت عادلانه جبرا بايد گرفت و تقسيم كرد ، عملجات بايد فقط روزى هشت ساعت كار كنند و وقتى پير شدند ، براى معاش آنها بايد تدابير صحيحه به كار برد ، خزانه نبايد زياد اسراف كند ، تحصيل ابتدايى بايد براى همه‌كس مجانى باشد ، حكومت بايد به اعمال كليسا و مسجد و دين دخالت نكند . » « 1 » فرقهء اجتماعيون انقلابيون ، پا را از اين هم فراتر مىگذاشت و مىگفت : « فقرا كار مىكنند و متمولين و آقاها مىخورند ، سلطنت ( تزاران ) نيز اين حالت حاضره را حفظ مىكند ، از اين جهت بايد جمهورى تشكيل داد ، مال مملكت و كسب و كار بايد عمومى و اجتماعى شود ، هيچكس نمىتواند شخصا صاحب مال و تجارت باشد ، همه‌چيز مال همه‌كس است . همه آزاد و برابر و برادرند ، دين ، نژاد ، شوهر و زن تفاوتى ندارند ، بايد فقرا و كارگران را از اين معنى مطلع كرد . . . آزادى دين و كلام و اجتماعات را هيچ قانونى محدود نمىتواند كرد ، زمين مال همه است ، كار ، روزى بيش از هفت ساعت نمىتواند باشد ، زندگى و راحت عملجات را بايد در زمان پيرى تأمين نمود . . . تحصيل ابتدايى براى همه‌كس فرض و مجّانى است ، حكومت نبايد به دين و عبادت دخالت كند ، عبادت كار شخصى است . »

--> ( 1 ) . همان كتاب از ص 40 به بعد .