روزنامه‌هاى مترقى : اينك جمله‌يى چند از اين روزنامه را نقل مىكنيم : « خوانندگان و هم‌قلمان ما بدانند كه دولت عليه اعليحضرت شاه به ما اجازه داده‌اند كه روزنامه‌يى به دو زبان فرانسه و فارسى منتشر كنيم . . . منظور ما اين است كه هم‌قلمان اروپايى را از كليّه مسائل سياسى و عمومى كه به ايران مرتبط است بياگاهانيم و از تجربه و خبرت همكاران اروپايى كه در اين ميدان سابقهء بسيار دارند استفاده كنيم ، ما با بيطرفى سخن خواهيم گفت ، به هيچ دسته‌يى منتسب نيستيم ، تنها غرض ما خدمت به مملكت و نشان دادن خوايح حقيقى آن است . حمايت از ترقى هروقت پيش آيد مسلك ماست ، و ما با تمام قوا از آن تقويت خواهيم كرد ، ولى چون متملّقان از دولت تمجيد نخواهيم كرد و از هر حركت غلط و زشتى ، عيبجويى خواهيم كرد ، به زندگى خصوصى كسى كارى نداريم ، شعار ما ترقى ، عدالت و مساوات است و جز اين مرامى نداريم ، از آنجا كه وطن‌پرستى براى هر فرد از افراد يك ملت ، بزرگترين فضيلت‌هاست ، ما نيز نام روزنامهء خود را وطن گذاشته‌ايم . . . اميدواريم خوانندگان ما به ميمنت اين اسمى كه اختيار كرده‌ايم ، ورود ما را به عالم مطبوعات به حسن قبول تلقى كنند تا ما نيز براى آنكه شايستهء اين عنايت شويم با تمام قدرت بكوشيم و در هروقت و هر مقام مدافع حقوق ملك و ملت باشيم . » چون در اين روزنامه ، سخن از آزادى ، ترقى و عدالت به ميان آمده بود ، با طبيعت گستاخ و مستبد ناصرى سازگار نيفتاد و تعطيل شد . روزنامهء نظامى ، يكى ديگر از روزنامه‌هاى برجستهء عصر سپهسالار است كه به دستور او انتشار يافت و دريچه‌يى به سوى انديشه‌هاى سازنده و افكار نو گشود ؛ اين روزنامه به وسيلهء يك هيأت تحريريّه اداره مىشد و مقالات وارده را درج مىكرد . در حقيقت روزنامهء نظامى علميّه و ادبيّه راه تنوير آزاد افكار را همانند روزنامهء وقايع عدليّه و روزنامه ناپايدار وطن ادامه داده است . ادارهء روزنامه با ميرزا عباسخان مهندس حضور بود كه عده‌يى به او كمك مىكردند . پس از حدود دو سال بار ديگر همزمان با وزارت جنگ سپهسالار ، روزنامهء مريخ ، خواهان ادامهء راه روزنامهء علميّه و ادبيّه شد ، در اين روزنامه با تمام مشكلاتى كه وجود داشت ، مطالب ارزنده‌يى نظير تاريخ قياصره ، شرف ، وطن‌پرستى ، تحول سياسى اروپا ، مدنيت ، انقلاب آزادى يونان و عربستان ، بشر و علم درج مىشد . اين روزنامه پس از انتشار 18 شماره تعطيل شد . ديگر از روزنامه‌هاى اين دوران روزنامه علمى است كه در زمينهء تاريخ ، جغرافيا ، نجوم ، ادبيات و علوم اجتماعى مطالبى سودمند منتشر مىكرد . در حقيقت « . . . بنيان‌گذار و نويسندگان روزنامه‌هاى غيررسمى وقايع عدليه ، وطن ، نظامى ، علمى و مريخ ، به هر