شعر و ادب ، با اين تفاوت كه هيچ چهرهء درخشانتر از چهره‌هاى پيش پيدا نكرد سهل است كه حتى مشتى آدمهاى دروغين به‌وجود آورد : سعدى دروغين ، سنايى دروغين ، منوچهرى دروغين و ديگران . « 1 » مضامين كلام اين سعديها و منوچهريهاى دروغين ، به‌طور كلى منحصر بود به مدح و ستايش ، وصف شكار و شراب و جشنها و سلامها و بزمهاى عيش‌ونوش و خوشگذرانى ، با خميرمايه‌اى از تغزل و تشبيب ، يا دادن تصويرى از عوالم طبيعت ، مانند بهار و خزان و شب‌وروز ، يا گريز به تصوف و عرفان و ذكر بيوفايى و بىاعتبارى دنيا و تأسف بر عمر از دست رفته و نوعى اضطراب و دلهره و آزردگى و بدبينى بر هرچه هست ؛ و به ندرت به جستجوى چيزى كه كمال مطلوب مردم باشد مىپرداختند . » « 2 » در اواخر اين عهد گهگاه شعراء و نويسندگان به مسائل و مشكلات جامعهء ايران توجه مىكردند و راه را براى ظهور مردانى چون ميرزا آقا خان كرمانى و ميرزا ملكم خان هموار مىنمودند . » « 3 » اعزام محصل به اروپا : « فكر اعزام محصّل به فرنگ براى فراگرفتن علوم و فنون جديد در اوايل قرن نوزدهم در زمان سلطنت فتحعليشاه و امپراتورى ناپلئون پيدا شد ، و در اثر شكستهاى مكرّر ايران از روسيه تزارى اين فكر قوت يافت . عباس ميرزا نايب السلطنه در ( 1226 ه . ق ) چند نفر و چهار سال بعد پنج نفر ديگر براى تحصيلات عاليه به اروپا فرستاد . در ( 1260 ه . ق ) به موجب دستخط محمّد شاه قاجار ، پنج نفر محصّل به اروپا اعزام شدند ، در سلطنت ناصر الدينشاه نيز عده‌يى به اروپا اعزام گرديدند ، ازجمله 42 نفر از فارغ التحصيلان دار الفنون . در 1275 به تدريج بعضى با خرج خود براى تحصيل به اروپا رفتند و راه فرنگستان مخصوصا فرانسه براى مردم باز شد . در 17 جمادى الاولى ( 1329 ه . ق ) قانونى راجع به اعزام سى نفر شاگرد به اروپا براى تحصيل به تصويب مجلس شوراى ملّى رسيد كه مقرر مىداشت : اولا در سنه تنكوزئيل 1329 سى نفر شاگرد ( 15 نفر براى معلمى ، 8 نفر براى علوم نظامى ، دو نفر براى مهندسى طرق و شوارع و 5 نفر براى مدرسهء حرف و صنايع و شيمى و فلاحت به اروپا اعزام شوند . ثانيا بعد از سنهء تنكوزئيل تا مدت 5 سال ، هر سال 20 نفر شاگرد جديد اعزام شوند و به‌جاى شاگردانى كه تحصيلات خود را تمام كرده مراجعت مىكنند ، يا از عداد محصّلين خارج مىشوند فرستاده شود ، مخارج سى شاگرد دستهء اول از قرار نفرى 550 تومان و مخارج رفت‌وآمد هريك صد تومان معين شده بود .

--> ( 1 ) . مهدى اخوان ثالث ( م . اميد ) ، « نيما مردى بود مردستان » ، مجلهء انديشه و هنر ، شمارهء 9 ، فروردين 1339 ش . ( 2 و 3 ) . از صبا تا نيما ، از يحيى آرين‌پور ، ص 15 به بعد .