مرتضى راوندى

168

تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )

نشر روزنامه به مفهوم جديد در ايران در دورهء قاجاريه در اثر نفوذ تدريجى تمدن جديد ( تمدن بورژوازى ) و انتشار كتب ، رواج صنعت چاپ ، نشر جرايد و مطبوعات و آمد و رفت اروپائيان ، و اعزام عده‌يى دانشجو در اروپا به دستور عباس ميرزا نايب السلطنه ، و نفوذ روزافزون سياست استعمارى دول صنعتى غرب در ايران ، در كليه شئوون اجتماعى و سياسى و ادبى ايران تغييراتى پديد آمد كه انتشار روزنامه يكى از مظاهر آن است . بايد توجه داشت كه روزنامه‌نگارى از خيلى پيش در ايران معمول بود ، منتها مفهوم آن با امروز فرق اساسى داشت ، روزنامه‌هاى قديم چنان كه گفتيم به وسيلهء مأمورى مخصوص فراهم مىشد و اخبار مهّم روز را به اطلاع شاه يا وزير مىرسانيد و سپس در محلى بايگانى مىشد ؛ ولى از دورهء قاجاريه در اثر نفوذ تمدن غرب به تدريج اين فكر پيدا شد كه در ايران نيز به سبك ممالك اروپايى جرايد و مطبوعاتى منتشر شود ، تا عامهء مردم از اهمّ اخبار و وقايع جهان و از تصميمات دولت در امور مختلف باخبر گردند ؛ در اثر انتشار اين فكر در سال 1254 براى اولين‌بار تحت نظر ميرزا صالح شيرازى ، قديمترين روزنامه در ايران منتشر شد ، ولى دوامى نيافت . در دوره ناصر الدين شاه ، روزنامهء وقايع اتفاقيّه به دستور امير كبير در ايران داير گرديد و تا سال 1277 به‌همين نام دوام يافت و سپس روزنامهء دولت عليه ايران ناميده شد . نخستين خبرى كه در شمارهء اول اين روزنامه نوشته شده اين است : « از آنجا كه همّت حضرت اقدس شاهنشاهى معروف به تربيت اهل ايران و استحضار و آگاهى آنها از امورات داخله و وقايع خارجه است ، لهذا قرار شد كه هفته به هفته ، احكام همايون و اخبار داخله مملكتى و غيره را كه در دول ديگر « گازت » مىنامند ، در دار الطّباعه دولتى چاپ شود و به كلّ شهرهاى ايران منتشر گردد ، كه اهالى ممالك ايران نيز در هر هفته از احكام دار الخلافهء مباركه و غيره اطلاع حاصل نمايند و از جمله محسّنات اين گازت يكى آنكه سبب دانايى و بينايى اهالى اين دولت عليه است ، ديگر آنكه اخبار كاذبه و اراجيف كه گاهى بر خلاف احكام ديوانى و حقيقت حال در بعضى از شهرها و سرحدات ايران پيش از اين باعث اشتباه عوام اين مملكت مىشد ، بعد از اين به واسطهء روزنامه ، موقوف خواهد شد ، بدين سبب لازم است كه كلّ امناى دولت ايران و حكام ولايات ، و صاحب‌منصبان معتبر ، و رعاياى صادق اين دولت ، اين روزنامه‌ها را داشته باشند و برحسب قرارداد فوق در يوم جمعه پنجم شهر ربيع الثانى ايت‌ئيل سنه 1267 به اين كار شروع شد و مباشر اين روزنامه به هركس كه طالب باشد هفته به هفته خواهد رسانيد . » ديگر از مطبوعات مهّم اين دوره ، روزنامهء ايران است كه تحت رياست محمد