حسنخان پيشخدمت خاص در مطبعهء سنگى به ورق كوچك هفته‌يى سه شماره منتشر مىگرديد ، كه هيچيك جنبهء انتقادى نداشت ، از جمله مطبوعات غير دولتى عصر ناصرى و مظفرى ، روزنامه اختر در اسلامبول و قانون ملكم در لندن ، و ثريا و پرورش در مصر و حبل المتين در كلكته قابل ذكرند . در داخل ايران نيز روزنامه‌يى به نام تربيت به مديرى و سردبيرى محمد حسين اديب ، متخلّص به فروغى منتشر مىشد . ديگر روزنامهء اطلاع كه انتشار آن تا ظهور مشروطيت دوام داشت ، و ديگر روزنامهء ادب كه گاه كاريكاتور هم داشت . غير از آنچه گفتيم روزنامه‌هاى ديگرى نيز وجود داشت كه ذكر يكايك آنها از حوصلهء اين كتاب خارج است . ناگفته نگذاريم كه شادروان على اكبر دهخدا در لغت‌نامه ، شماره مسلسل 46 ( ج - جامه ) از صفحهء 382 تا 398 نام كليهء جرايد مطبوعات ايران و مديران و صاحبان امتياز آنها را از آغاز پيدايش مطبوعات در ايران تا سال 1338 هجرى شمسى در 16 صفحه ذكر كرده است . رواج ساده‌نويسى از اواخر قرن سيزدهم « زد و خوردى شديد ولى بىسروصدا بين دو دستهء قديم و جديد شروع گرديد ؛ هواداران قديم با روى كار آمدن امير كبير يكباره پس‌نشستند ، زيرا پيش از امير كبير ، سلف بزرگوار او قائم مقام و شاهزادگان ، پسران عباس ميرزا مخصوصا فرهاد ميرزا و عليقلى ميرزا ، تربيت شدهء عصر جديد بودند ، قائم مقام در نثر و نظم متجدد بود ، اما بنا و پايهء اساس قديم را حفظ مىكرد و افكار نو و ظرافت كاريهاى تازه را نيز نشان مىداد ؛ ولى پس از آمدن امير كبير حزب قديم با ريش و كلاه دراز و شال و كمر و قباى سه‌چاك و كفش ساغرى و موازنه و سجع و مراعات النظير و كثرت مترادفات عربى و فارسى و انبوه شواهد و استدلالات ، همه رو به قهقرا نهادند . ريش تراشى و سردارى و كلاه كوتاه و زلف يكدست و كفش ارسى و نثر ساده و مراسلات مختصر و زبان فرانسه و كتاب چاپى و روزنامه و عكاسى و خط نستعليق خوانا و جمع و خرج مملكتى ، مطابق كتابچه و دستور العمل و سرباز نظام و مدرسهء دار الفنون و قراولخانه ، در محلّات و غيره روى به اعتلاء و ارتقاء نهاد . در اين عصر مانند همهء اعصار پيشين ، نثر دو راه مىپيمود : اول ، نثر ادبى و فنّى ، كه يا تقليد قائم مقام در كار بود و يا به نثر قبل از مغول و بيهقى ، و لا اقل به ميرخواند و ديگر مورخان نظر داشتند و بدان اشاره شد . - دوّم ، نثر ساده و موجز كه اينك در صدد آنيم . . . در