اسلامى بلخ ( كه مدتهاى مديد از مراكز مهم دين بودايى بود ) و اطراف آن از مراكز مهم تصوف گرديد و صوفيان خراسان در تهوّر فكرى و آزادمنشى ، پيشرو ساير صوفيان بشمار مىرفته‌اند و عقيدهء فناء فى الله كه تا اندازه‌يى شبيه به افكار مذاهب هندى است ( نيروانا ) تا حدى به‌دست صوفيان خراسانى از قبيل با يزيد بسطامى و ابو سعيد ابو الخير و امثال آنها ترويج مىشده است و حتى گفته شده است كه سرگذشت ابراهيم ادهم را صوفيان قرن اوّل ه . ق مطابق آنچه از شرح حال بودا شنيده بودند ساخته و پرداخته‌اند ، از جمله شباهتهاى نزديك بين بودائيان و متصوفه ترتيب مقامات است . انتشار فلسفه نو افلاطونى نيز در بين مسلمانان در تحول تصوف و پيدايش و بسط نظرى آن ، تأثير فراوان داشت . تصوف اسلامى غالبا به سه صورت در طى تاريخ تجلى مىكند : 1 - تمسّك به شريعت و اجتناب از ترك ضروريات شرعى . 2 - عدم تقيّد به حدود و قيود شريعت و اتكاء به ذوق و شهود قلبى و روحانى . 3 - جمع بين اين دو صورت و رعايت اعتدال در پيروى از شريعت و جستجوى حقيقت . بين مشاهير صوفيه‌يى كه به‌صورت اول از تصوف منسوبند حارث محاسبى ، ابو القاسم قشيرى ، عبد القادر جيلانى ، خواجه عبد إله انصارى و شهاب الدين سهروردى ( صاحب عوارف المعارف ) هستند ، از كسانى كه به‌صورت دوم انتساب دارند ، با يزيد بسطامى ، منصور حلاج ، محيى الدين ابن عربى ، و صوفيه فرقه ملامتيه ، و از پيروان صورت سوم ، ابو سعيد ابو الخير ، عطّار و جلال الدين رومى را مىتوان نام برد . هريك از طبقات مذكور ، برحسب امرى كه آن را مدار تربيت خويش كرده‌اند ، شيوه‌يى بيش و كم خاص در امر تربيت پيش گرفتند ( طريقت ) و ليكن در باب ضرورت پيروى مريد از مراد ، همهء طبقات صوفيه ، با وجود اختلاف در آداب جزئى ، همواره اتفاق‌نظر داشته‌اند در ايران از اوايل عهد سلاجقه صوفيّه مورد توجه عامّه و بزرگان واقع شده‌اند ، و مخصوصا ظهور محمد غزالى ، از اسباب مزيد توجه عامه به مشايخ صوفيه شد . از مشاهير صوفيه در قرن پنجم و ششم ، سلمى ، امام ابو القاسم قشيرى ، ابو سعيد ابو الخير ، شيخ احمد جامى ، احمد غزالى ، عين القضاة همدانى و مجد الدين بغدادى را مىتوان نام برد . در عهد مغول و دورهء بلافاصله قبل از آن ، از مشاهير صوفيه ايران نام نجم الدين كبرى ، نجم الدين دايه و قطب الدين حيدر جلب توجه مىكند . در عهد تيموريان نيز بعضى از مشايخ صوفيه مشهور ، و مورد توجه بوده‌اند و از آن جمله‌اند ، علاء الدوله سمنانى ، عبد الرزاق كاشانى و شاه نعمت إله ولى . - از اكثر صوفيه ايران آثار منظوم و منثور