فردوسى با استفاده از خدا ينامك و ديگر كتب و رسائل پهلوى از مراسم اين جشن باستانى هنگام به تخت نشستن جمشيد چنين ياد مىكند : به فَرّ كيانى يكى تخت ساخت * چه مايه به دو گوهر اندر نشايد جهان انجمن شد بَرِ تخت اوى * فرومانده از فرهء بخت اوى به جمشيد بر گوهر افشاندند * مر آن روز را روز نو خواندند . . . بزرگان بشادى بياراستند * مى و جام و رامشكران خواستند چنين روز فرخ از آن روزگار * بمانده از آن خسروان يادگار جشن سده : جشن سده نيز از اعياد باستانى قبل از اسلام است كه هر سال در دهم بهمن‌ماه ( به قول ابو ريحان بيرونى ) « ابان روز » از بهمن‌ماه گرفته مىشده است و بعد از اسلام نيز مخصوصا در دربار بعضى از امرا و سلاطين ايران ( مثل آل زيار ) و حتى غزنويان متداول بوده . . . قول درست در باب وجه تسميه اين جشن ، اينكه چون اين جشن در صدمين روز زمستان بزرگ باستانى ( برحسب تقسيم سال در نزد ايرانيان قديم به يك تابستان 7 ماهه و يك زمستان 5 ماهه ) واقع مىشده است ، از قديم آن را به اين نام خوانده‌اند مطابق روايت شاهنامه جشن سده منسوب است به هوشنگ پيشدادى و يادگارى است از پيدايش آتش به‌دست او . . . در طى اين جشن آتش مىافروختند و بر گرد آن شادى مىكردند و در جريان اين جشن انواع تفريحات و لهو و بازى صورت مىگرفته ، در اشعار شعرا به اين جشن و مراسم آن مكرر اشاره شده است . و مسعودى در مروج الذهب از اين جشن ياد كرده است ، روز قبل از سده را « نوسده » يا بر سده مىخواندند ، اين جشن را هنوز هم زرتشتيان ايران در دهم بهمن‌ماه در كرمان و ديگر نقاط برپا مىكنند . . . « 1 » » نقش افكار عمومى در عهد سامانيان كه دوران رشد و شكفتگى فرهنگ ايرانيان بود ، « افكار عمومى » نقش مهمى داشت ، مردم از حقوق و موقعيت اجتماعى خود پاسدارى و دفاع مىكردند و تا مىتوانستند به زمامداران ستمگر اجازه نمىدادند كه از حدود وظايف و اختيارات خود تجاوز و به مال و جان خلق دست‌درازى نمايند و اگر حكمرانى راه تعدى و تجاوز پيش مىگرفت ، پيشوايان خلق به يارى عياران به جنگ و مبارزه برمىخاستند ، چنان كه مىدانيم « ابو صالح

--> ( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، پيشين ، ص 1278 .