رستم ) است ؛ از كتيبه‌هاى ديگر ، مىتوان كتيبه‌هاى « كريتر » موبد ساسانى در « كعبهء زردشت » و « نقش رستم » و « سرمشهد » و « نقش رجب » و كتيبهء « نرسى » را در « پايكولى » نام برد . « 1 » 2 - سغدى ، اين زبان در كشور سغد - كه سمرقند و بخارا از مراكز آن بودند - رايج بوده است . زبان سغدى ، زبان بين المللى آسياى مركزى به شمار مىرفت و تا چين نفوذ داشت . آثار سغدى هم از اكتشافات اخير آسياى مركزى و چين است . اين آثار را مىتوان از چهار نوع شمرد : آثار بودايى ، آثار مانوى ، آثار مسيحى و آثار غير دينى . - از اين ميان آثار بودايى بيشتر است . خط سغدى ، خطى است مقتبس از خط آرامى و بسيارى از آثار بودايى و روايات سغدى ، بدين خط است . آثار مسيحى به خط سريانى و آثار مانوى به خط خاص مانويان نوشته شده است . زبان سغدى در برابر نفوذ زبان فارسى و تركى به‌تدريج از ميان رفت ؛ ظاهرا ، اين زبان تا قرن ششم هجرى باقى بوده است . 3 - زبان ختنى ، يكى از زبان‌هاى پارسى ميانه است ، كه منابع بسيار از آن ، در دسترس ما مىباشد ، زبانى است كه سابقا در سرزمين قديم ختن ( در جنوب شرقى كاشمر ) بدان تكلم مىشد . . . زبان ختنى دو شكل كاملا متقاوت دارد : قديم و متأخر . زبان ختنى قديم ، داراى صرف‌ونحوى بسيار پيچيده و حالات اسمى و فعلى ، مفصل است . براى آشنايى با ادبيات ختنى ، اشعارى كه از يك مجموعهء كهن مذهبى به‌دست آمده ، نقل مىكنيم : ترجمه : « بهار آمده است . در زمين گرماست . گلهاى رنگارنگ در همهء درختان شكوفه داده‌اند . پيچك ( ها ) جوانه زده . آنها در باد سخت ، تاب مىخورند . نسيمى كه از درختان مىگذرد ، عطرآگين است . استخرهاى پرلبلاب « 2 » چشمه‌ها ، بركه‌ها و تپه‌ها نشاطانگيزند . پرندگان ، مكرر ، دلنشين‌ترين آوازها را مىخوانند . آبها ، بر كران سبز چشمه‌ساران روان گشته‌اند . . . » « 3 » 4 - خوارزمى ، زبان خوارزمى معمول خوارزم بوده و ظاهرا تا حدود قرن هشتم هجرى رواج داشته است ؛ و پس از آن جاى خود را ، به زبان فارسى و زبان تركى سپرده است . كشف آثار زبان خوارزمى ، گذشته از كلماتى كه ابوريحان بيرونى در آثار الباقيه ذكر كرده ، به‌كلى تازه است و از سال 1927 ميلادى آغاز گرديده . . . آثار خوارزمى همه به خط

--> ( 1 ) . زبانها و لهجه‌هاى ايرانى ، پيشين ، ص 26 و 27 . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 28 . ( 3 ) گياه ، پيچك .