مرتضى راوندى
91
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
از ايران به كشورهاى كرانهء درياى متوسط ( مديترانه ) و عربستان و هندوستان و چين و از طريق خشكى و جادههاى كاروانرو و راه دريا ، غلات و پنبه و روغن كتان و كنجد و رنگهاى گياهى و كشمش و خرما و انواع ميوهجات ( چه خشك و چه به شكل ترشى و مربا ) و شراب و عسل و شكر خوزستان و ابريشم خام و عطريات و داروها و شتر و اسب صادر مىشد ( اسب بيشتر به هندوستان صادر مىشد ) . مصنوعات ايرانى و بويژه زرى و منسوجات ابريشمى و نيمه ابريشمى و كتانى و پنبهاى و پشمى و قالى پشمى و ابريشمى و اشياء برنجى و نقرهاى ساخته شده از ديگر فلزات و ظروف سفالى و غيره ، به عربستان و كشورهاى كرانهء درياى متوسط حمل مىشد . به گفتهء استخرى ، سيراف بندر ترانزيتى كالاهايى كه از هندوستان و چين مىرسيد بود . از هندوستان ، صبر زرد و عنبر و كافور و سنگهاى قيمتى و خيزران و عاج و چوب آبنوس و صندل و فلفل و گياههاى معطر و داروها و ادويه به اين بندر وارد مىشد و سپس از سيراف نه تنها به ايران بلكه به تمام كشورهاى مجاور ، صادر مىگرديد . در ميان امتعهاى كه بوسيلهء بازرگانان وارد و صادر مىشد ، بيشتر اشياء تجملى ديده مىشد و دادوستد اين كالاها توسعهء فراوان نداشت و بيشتر براى رفع حوائج فئودالها و بازرگانان بود . يكى از رشتههاى مهم تجارت در ايران ، خريد و فروش بردگان ( از زن و مرد ) بود . بردگان را از كشورهاى اروپاى شرقى و دشتهاى تركنشين و هندوستان ، بخصوص از كرانهء غربى افريقا ، وارد مىكردند . به گفتهء جغرافيدان گمنام ايرانى پايان قرن دهم ، از كشورهاى قفقاز ، بردگان رومى ( يونانى ) و ارمنى و بجناكى ( پچنگى ) و خزرى و صقلايى ( اسلاو ) بايران وارد مىكردند . در ايران ، بردگان غورى و هندى نيز وجود داشتند . قابوسنامه كه يك نوع دستور زندگى براى اعيان و بزرگان است ( قرن يازدهم ميلادى پنجم هجرى ) بردگانى از اقوام زير را كه در ايران معروف بودند ، نام مىبرد : نوبيان ، حبشيان ، يونانيان ، ارمنيان ، هندوان ، تركان و روسيان . اينكه بردهفروشى تا چه حد رواج داشته ، از مثال زير پيداست . به گفتهء استخرى ، يك بازرگان ايرانى از مردم كرانهء خليج فارس در يك سفر دريايى تابستان ، بسال 936 ميلادى ( 325 هجرى قمرى ) . در ضمن ديگر كالاهايى كه با چهارصد جهاز حمل مىكرد . دوازده هزار بردهء سياهپوست بود . اگر تنها يك بازرگان - آن هم در يك فصل سال - اينهمه برده حمل مىكرده ، مىتوان حدس زد كه در ظرف يك قرن ، چندين صد هزار بنده از آفريقا به ايران حمل شده است . بنا به گفتهء نظامى عروضى سمرقندى ، در شهر بلخ ، در قرن يازدهم ، يك محله يا « كوى بردهفروشان » وجود داشته است . على الظاهر ، اكثر اين بردگان بطور ترانزيت از ايران عبور مىكردند ، و از دشتهاى تركنشين و اروپاى شرقى به كشورهاى عربى ، و از هندوستان و افريقا به آسياى ميانه و غيره حمل مىشدند ، و بخش قليلى در ايران باقى مىماندند . به كار بستن كار بردگان در كشاورزى و پيشهها ، نسبت به قرنهاى هفتم تا دهم ، بمراتب ، تقليل يافته ولى هنوز بالكل از ميان نرفته بود . يك نوع خاص تجارت برده ، همانا خريد و فروش پسربچهها و جوانان ترك بود كه براى خدمت