بود ، ولى استفادهء وسيع از اين وسايل در قرنهاى سيزدهم و چهاردهم در اروپا نيز معمول گرديد . بقول پير روسو ، اگر آدمى نمىآموخت كه چگونه بايد از قواى طبيعى يعنى قدرت آب و باد استفاده كند ، انرژى حاصل از نيروى حيوانى ، تكافوى احتياجات را نمىكرد ، و ميزان تقاضا همواره بيش از عرضه بود . تجهيز قواى محرك طبيعى ، يعنى نيروى آب و باد ، ترقى قاطعى بود و دوران جديدى را در تاريخ بشريت افتتاح كرد ؛ زيرا اولا مقام آدمى را ترقى داد و نوع بشر را كه تا آن هنگام همچون موتور ساده‌اى به كار مىرفت ، به اداره‌كننده و بازرس ماشين تبديل ساخت . طولى نكشيد كه از نيروى آب ، براى موارد ديگر ، غير از آرد كردن گندم ، يعنى براى روغن‌كشى از گردو و زيتون نيز استفاده كردند . اين ماشينها يا آسياها در كنار مجارى آب رودخانه‌هاى سريع السير قرار داشتند . « 1 » غير از انواع آسيا ، كه بكمك كشاورزى آمد ، استفاده از قطب‌نما سبب گرديد كه ملاحان با اطمينان خاطر ، به مسافرتهاى دريايى اقدام كنند و با قاره‌ها و تمدنهاى جديد آشنا شوند . پس از آنكه بورژواها رشد كردند و پول وسيلهء مبادله گرديد ، لطمهء بزرگى به موقعيت و حيثيت ديرين نجبا و فئودالهاى بزرگ وارد آمد . در نتيجهء اين پيروزيها و موفقيتهاى نسبى ، كه در كشاورزى و صنعت و تجارت نصيب مردم شده بود ، اروپاييان توانستند ، بيش از پيش ، به مسائل اجتماعى و مذهبى بينديشند . علاوه - براين ، شكست اروپاييان از مسلمين در جنگهاى صليبى و آمدورفت ملل مختلف اروپايى به مصر و شام ، و خلطه و آميزش اروپاييان با مسلمانانى كه از لحاظ تمدن و سطح فرهنگ در مراحل عاليترى سير مىكردند ، به باز شدن چشم و گوشها و بيدارى ملل غرب كمك كرد ؛ و چنان كه گفتيم ، در زمينهء فلاحت و صنعت ، غربيان مطالب گوناگون و متنوعى از شرقيان آموختند و در زندگى اقتصادى به كار بستند . علاوه بر اين ، از قرن دوازدهم و سيزدهم ميلادى ، افكار الهام‌بخش فلاسفه و متفكرين يونانى و جهان اسلام به جوامع فرهنگى غرب راه يافت . صنعت تهيه كاغذ را غربيان از شرقيان آموختند و با اختراع فن چاپ در آلمان ، انتشار كتب امكان‌پذير شد ، و بتدريج ، محافل علمى و دانشمندان به انتشار آثار فكرى يونانيها و مسلمانان و ترجمهء آثار افلاطون و ارسطو و زكرياى رازى ، ابن سينا و ابن رشد همت گماشتند ، و به انقلاب فكرى ، اجتماعى و اقتصادى ملل غرب كمك كردند . افكار و انديشه‌هاى اقتصادى و اجتماعى در قرون وسطى « در دورهء قرون وسطى ، طرز فكر مردم با امروز فرق فراوان داشت . « كار كردن به منظور پيشرفت‌دادن كارگر ، در نردبان اجتماعى نبود . و كسى براى تهيهء پول و مال‌اندوزى ، كار نمىكرد . مقدار كار يك كارگر براى دوختن يك جفت كفش ، به او اجازه نمىداد كه كالا ، يعنى حاصل دسترنج خود را طبق قانون عرضه و تقاضا به مشترى عرضه كند ، بلكه قيمت كفش

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 143 - 139 .