سير تكاملى صنعت در غرب صنعت شيشه‌سازى در روم ، سير تكاملى خود را آغاز كرد . نخستين مصنوعات شيشه‌اى بسيار خشن و خيلى كم حاكى ماوراء بود ؛ ولى بقول پير روسو ، اين عدم شفافيت ، مانع از آن نگرديد كه انقلابى در منازل ايجاد كند . بجاى پارچه‌هاى روغن‌آلود ، كه سابقا در پنجره‌ها قرار مىدادند ، اكنون مىتوانستند شيشه را به كار برند . و اولين‌بار بود كه آدمى از پس آن ، جهان را بروشنى مىديد . ظاهرا در اواخر قرن سيزدهم ، براى علاج چشمهاى نزديكبين ، عينكى اختراع كردند . استادان شيشه‌ساز ونيزى اسرار مصنوعات خود را هرگز بروز نمىدادند . با اين حال ، رموز اين هنر مكتوم نماند . فرانسويان در رشتهء شيشه‌سازى ، پيشرفت فراوان كردند و آثار هنرى آنان در كليساهايى كه بسبك گوتيك ساخته شده‌اند ، به چشم مىخورد . در همين دوران ، مينياتورسازان و تذهيب‌كاران و صحافان قرون وسطى ، باكى از اين نداشتند كه ماهها و حتى سالها وقت خود را صرف تزيين و تجليد كتاب واحدى كنند . در همهء اين زمينه‌ها ، صنعت ، راهنما و كمك هنر گرديد . سهمى كه از مشرق‌زمين به اروپا رسيد ، اصلى و اساسى است . فى المثل ، در زمينهء ساختمان ظروف و فخارى ، اهل مغرب فقط خاك رس معمولى را مىشناختند و آن را در حرارت 1200 درجه مىپختند و با ورقه‌اى از لعاب ، سطح آن را مىپوشانيدند و انواع بدل چينى را بدست مىآوردند . ولى اين صنعت بدست فخاران اسپانيولى و فلورانس ، رو به تكامل رفت . « 1 » از سال هزار ببعد ، همهء مردم ، مخصوصا هنرمندان غرب ، در راه برافراشتن كليساهاى بزرگ و باشكوه ، سعى و تلاش كردند و همانطور كه در ايران و ديگر ممالك اسلامى هنرمندان و پيشه‌وران نبوغ و ظرايف هنرى خود را در مساجد و مقابر و يادگارهاى مذهبى منعكس مىكردند ، در غرب نيز چنين علاقه و صميميتى در ايجاد كليساها بوجود آمد . تأثير رنسانس در رشد نهضت سرمايه‌دارى مقدمات نهضتهاى اقتصادى و اجتماعى چنان كه در صفحات پيش يادآور شديم ، از قرن دهم و يازدهم ميلادى ببعد ، بتدريج ، زيربناى اقتصادى جوامع پيشرفتهء غرب رو به تغيير نهاد . صنايع دستى محدودى كه در حوزهء قدرت فئودالها معمول بود ، جاى خود را به صنايع وسيع « مانوفاكتورى » سپرد و در نتيجهء بسط امنيت نسبى ، راهها تعمير و اصلاح شد . از چهارپايان ، مخصوصا از اسب و گاو ، با ابداع مالبندها و وسايل جديد ، در كار زراعت و حمل‌ونقل كالاها بهره‌بردارى بيشترى كردند . « از سال هزار ميلادى ، اين مسألهء غم‌انگيز همه‌جا مطرح بود كه چگونه آسيابها را به حركت درآوريم و چرخ چاه معدن‌ها را بگردانيم و به منظور آبيارى اراضى ، آب رودخانه‌ها يا چاهها را بالا بياوريم . » « 2 » با اينكه استفاده از آسيابهاى آبى و بادى در روم و ايران معمول

--> ( 1 ) . ر ك : تاريخ صنايع و اختراعات ، پيشين . ص 132 - 128 . ( 2 ) . همان . ص 138 .