و پيداست در اينجا دوانى بيشتر به كتب و اقوال فلاسفه و حكما در مسائل اجتماعى و اقتصادى ، يعنى همان « حكمت عملى » ، اشاره كرده است . » « 1 » انديشه‌هاى اقتصادى ميرفندرسكى « مير ابو القاسم فندرسكى يكى از نويسندگان و متفكران دورهء صفوى است . وى از ساكنين فندرسك ، از اعمال استرآباد است و به سال 1055 هجرى قمرى ( 1640 ميلادى ) در شهر اصفهان بدرود حيات گفته است . ميرفندرسكى ، در دورهء زندگانى خود ، مدتى از ايران خارج شده و به هندوستان مسافرت كرده است و اين مسافرت در آثار و گفته‌هاى او تأثير داشته است . فندرسكى آثار بسيار دارد ، و آنچه مورد بحث ماست رساله‌اى است كه او به نام صناعيه « 2 » به رشتهء تحرير درآورده . ميرفندرسكى مقصود خود را از تحرير رسالهء صناعيه چنين شرح مىدهد : « غرض از اين رساله بيان حد صناعت است و منفعت صناعت و اختلاف صنايع در منافع ، كه موجب اختلاف مراتب صناعات است و تحريص بر اقتناء « 3 » صنايع هركس را لايق به استعداد ، و تحذير صنايع كم‌نفع كم‌شرف ؛ و بيان آن‌كه صنايع متناهىاند بالفعل و غيرمتناهىاند بالقوه ؛ و بيان آن‌كه موضوع بعضى از صنايع غايت صناعت ديگر مىشود تا منتهى شود به صناعتى كه غايتى وراى او نيست . » « 4 » در اينجا در حقيقت ، ميرفندرسكى يك دورهء اقتصاد صنعتى را در چند سطر خلاصه كرده است ، و مقصود و منظور و پيشه‌هاى مختلف را بيان داشته ، و سپس خود به توضيح اين چند سطر مىپردازد ؛ چنان كه در باب اول كتاب خود ، كه در بيان حد صنعت است ، مىگويد : « و بايد كه بيشتر حد صناعت گفته شود كه معرفت صناعت بوجه ، همه‌كس را حاصل است كه به فارسى درى ، پيشه گويند . » « 5 » و سپس صنعت را چنين تعريف مىكند : « الصناعة قوة فاعلة بامعان فى موضوع مع فكر صحيح نحو غرض من الاغراض محدود الذات » « 6 » يعنى صناعت قوهء فاعله‌ايست به امعان و رسوخ در موضوعى با فكر صحيح بسوى غرضى از اغراض محدود و معين . قوهء فاعله يعنى اثر عمل در موضوع ، مثل اثر نجار در چوب براى ساختن در و پنجره . فكر صحيح يعنى از روى شعور است و منافى با غرض اصلى نيست ؛ به عبارت امروزه ، يعنى تخصص در كارى با روش صحيح براى نيل به مقصود معين و مفيد . در باب دوم كتاب خود ، ميرفندرسكى ، براى « نظام كل » صنعت را لازم مىشمرد و مىگويد : « غرض اول از كار عقل ، نظام كل است و دوم ، نظام نوع و سوم ، نظام شخص . . . و چون ،

--> ( 1 ) . محسن صبا ، « افكار اقتصادى دوانى در لوامع الاشراق فى مكارم الاخلاق ( اخلاق جلالى ) ؛ مجلهء تحقيقات اقتصادى . ص 128 - 119 ( به اختصار ) . ( 2 ) . حقايق الصنايع يا صنايع الحقايق يا صناعيه ، ميرزا ابو القاسم بن ميرزا بزرگ موسوى ميرفندرسكى ، متوفى 1050 قمرى ( با اخلاق ناصرى در يك جلد ) 1317 قمرى ، سنگى ، آنچه در اين مقابل نقل مىشود ، از چاپ تهران ، به اهتمام على اكبر شهابى ، مىباشد كه به سال 1317 هجرى شمسى ، به طبع رسيده است . ( 3 ) . اقتناء فراهم آوردن و ذخيره كردن مال ؛ سرمايه گرفتن . ( 4 ) . صناعيه . ص 10 ( 5 ) . همان . ص 10 . ( 6 ) . همان . ص 2 .