نداشته باشد تضييع عمر مىشمرد و مىگويد : « چه ، هركس مستعد صناعتى باشد به اندك سعى تكميل آن تواند كرد ؛ و چون غيرمستعد باشد سعى او در آن تعطيل روزگار و تضييع اعمار باشد . » « 1 » براى اعتدال تمدن ، دوانى اعتدال چهار صنف را خواستارست : اول ، اهل علم ، دوم ، اهل شمشير ، سوم ، اهل معامله ، « چون تجار و اصحاب بضاعات و ارباب حرف و صناعات كه بوسيلهء ايشان مبادى اسباب افتيات و ساير مصالح مرتب شود . چهارم . اهل زراعت ، چون برزگران و دهاقين و اهل فلاحت كه مدبر نباتات و مرتب اقوات‌اند . . . چه ديگر طوايف در وجود چيزى زياد نمىكنند . » « 2 » لذا دوانى نظام اجتماع را در « اعتدال » چهار صنف مذكور در فوق مىداند ، و در پايان ، تنها برزگران و دهاقين را مولد واقعى مىشمرد و معتقد است كه ساير طبقات اجتماع مولد نيستند . اينك اگر بخواهيم معتقدات ابو اسعد دوانى را از نظر مسائل اقتصادى خلاصه كنيم مطالب ذيل را مىتوان شمرد ؛ و ضمنا بايد متذكر اين مطلب بود كه اصول افكار او همان افكار خواجه نصير الدين است : 1 ) لزوم تعاون در مسائل اقتصادى ، 2 ) ايجاد نيروهايى ما فوق طبيعت بوسيلهء كمال صنعت ، 3 ) توجه به استعداد اشخاص و تكميل استعدادها ، 4 ) مخالفت با ازدياد جمعيت ، 5 ) لزوم پول در معاملات ، 6 ) زراعت سرچشمهء توليد واقعى است . در كتاب لوامع ، دوانى به يك نكتهء بسيار مهم اشاره كرده است ؛ و آن اين است كه در تاريخ تفكر ، فلاسفهء ايرانى كه مسلمان بوده‌اند ، در مسائل اقتصادى هيچگونه فكر نوينى اظهار نكرده‌اند . و آن به اين دليل است كه مسلمانان غايت و نهايت كليهء مسائل اجتماعى را همان مىدانستند كه در شريعت اسلام اظهار شده است ؛ و لهذا خود را از اظهارنظر مستغنى ديده و معاف مىدانستند و اين مطلب را صريحا دوانى چنين بيان داشته : « حكماى متأخرين چون بر دقايق شريعت حقهء محمديه مطلع شدند و احاطهء آن بر تمام تفاصيل حكمت عملى مشاهده نمودند ، به كلى از تتبع فوائد اقوال حكما و كتب ايشان در اين باب دست كشيدند . » « 3 »

--> ( 1 ) . همان . ص 212 . ( 2 ) . همان . ص 279 - 278 . ( 3 ) . همان . ص 124 .