نخستين آرزوهاى همهء ايرانيان پيشرو درآمد . اما رقابت روس و انگليس و نگرانى شديد آنان از توسعهء اقتصادى و رشد فرهنگى و آشنا شدن ايرانيان به مظاهر گوناگون تمدن غرب ، راه را براين آرزوى ديرين مىبست . لرد كرزن گناه را نخست به گردن روسان انداخته و مىگويد : « ننگ بر سياستمداران ايران » « 1 » . اما اين جز تلاش براى تبرئهء امپرياليسم بريتانيا نيست . سرمايه‌داران ايران و روس و انگليس و ديگر كشورها براى تأمين منافع خود و حمل و نقل كالاها ، در اين راه بسيار كوشيدند ؛ اما سوءنيت دو كشور استعمارى و غفلت و فساد زمامداران ايران ، پيوسته مانع كار بود . لرد كرزن مىگويد : « اگر نامه‌هاى بسيارى كه ميان سفارتخانه‌ها در تهران و پايتختهاى اروپا بويژه لندن و پترسبورگ مبادله شده يك‌جا گردآورند ، چنان انبوه و سنگين است كه تنها براى سوزاندن آنها يك هفته وقت لازم است . » « 2 » اكنون برخى از مهمترين امتيازهايى را كه در اين راه ، شاهان قاجار داده‌اند ، فهرست‌وار نام مىبريم . نخستين‌بار در 1251 خورشيدى ، امتياز ساختن راه‌آهن در سراسر كشور به رويتر داده شد . اين امتياز پس از 15 ماه لغو گشت در سال 1252 خورشيدى امتياز راه‌آهن جلفا به تبريز به يك افسر روس داده شد ؛ اما چون در 5 سال نخست قدمى در اين راه ، برنداشت ، امتيازش از درجهء اعتبار افتاد . « 3 » در سال 1258 خورشيدى ، به شركت پاريسى الئون « 4 » امتياز راه‌آهن تهران - رشت داده شد ؛ اما چون قرار بود ، هفت درصد سرمايه را ايران بپردازد و نپرداخت ، اين امتياز هم بىاثر گشت . بطور اجمال ، از سال 1263 تا سال 1304 كه راه‌آهن سرتاسرى ايران به همت و سرمايهء مردم و مراقبت رضا شاه صورت عمل گرفت به ترتيب بواتال فرانسوى ، دولت روسيه ، و بانك روس و تنى چند از سرمايه‌داران روس و يك شركت آلمانى و دولتين آلمان و روس ، بموجب قراردادهايى ، به گرفتن امتياز راه‌آهن توفيق يافتند ؛ ولى در نتيجهء سوءنيت دو همسايهء شمالى و جنوبى ، و بيكفايتى زمامداران ، اين قرارداد عملى و اجرا نشد . سرپرسى سايكس ، براى صيانت هندوستان از دست‌اندازى روسها ، مىگفت بيابانهاى ايران نبايد آباد گردد و هرگز نبايد روسها با راه‌آهن به آبهاى جنوب بپيوندند ؛ در حالى كه كرزن با انشاء راه‌آهن موافق بود « 5 » . الكساندر خودزكو ، ضمن توصيف راههاى بازرگانى رشت در قرن نوزدهم ، مىنويسد : « چارپاداران ، 63 فرسنگ فاصلهء ميان رشت تا سارى را دست‌كم در 13 روز طى مىكنند . راه شنى ساحلى البته گاهى موجب بروز كوفتگى در حيوانات باربر مىشود ولى اين كوفتگى هرگز با صدمه‌اى كه راههاى پرگل‌ولاى بخش پست گيلان به حيوانات وارد مىسازد قابل مقايسه

--> ( 1 ) و ( 2 ) . ايران و قضيهء ايران ، پيشين . ج 1 ، ص 780 . ( 3 ) . ر ك : گنج شايگان ، پيشين . ص 88 . ( 4 ) . Alleon ( 5 ) . ر ك : گنج شايگان ، پيشين . ص 88 .