رضا قلى ميرزا در راه بيروت ، از بارندگى فراوان گل و باطلاق و باد و سرما رنج فراوان مىبرد . » « 1 » در دورهء ناصر الدين شاه ، سفارت انگليس در 16 ربيع الاول 1303 نامهء مفصلى دربارهء لزوم احداث جادهء جنوب و تأثير آن در توسعهء تجارت از محمره تا تهران و كشتيرانى در رود كارون ، به وزارت امور خارجه نوشت و چنين توضيح داد : « اول چيزى كه لازم است اين است كه در همين طرق حاليه طورى ساخته شود كه باركش و عرابه به سهولت بتواند از آن عبور نمايد و بدينجهت حمل‌ونقل متاع زودتر و ارزانتر از حاليه شود . . . الان بارى را كه منتهى به پنجاه من به وزن تبريز باشد ، به مدت پنجاه روز كرايهء خروارى دوازده الى هيجده تومان ، از بندر بوشهر به دار الخلافه مىتوان حمل نمود . اگرچه دور نيست ، آن جناب اعتقاد نفرمايند لكن بدبختانه چنين است كه از لندن به بوشهر كه مسافت راه چند هزار ميل است زودتر متاع مىرسد تا از بوشهر به تهران كه چند صد ميل است ؛ در صورتىكه كرايهء اين مسافت قليل سه برابر آن مسافت كثير است . با اين احوال محل تعجب نيست كه تجارت رو به تنزل و عمل ماليات اين قسم مغشوش و درهم باشد . » نيكلسن شارژ ، دافرا انگليس در تهران ، ضمن نامهء مزبور ، در تقويت استدلال خود ، مىگويد : « پول در ايران بىنهايت كم و تجارت رو به نقصان و انحطاط است . بنابراين خيلى لازم است كه نزديكتر و سهلترين راه در جايى كه حاصلخيزترين اقطاع مملكتى است ، باز كرد و جاى شبهه نيست كه بهترين طرق راه محمره به تهران است كه از شوشتر و دزفول و خرم‌آباد و بروجرد و سلطان‌آباد و قم مىگذرد ؛ و در هيچ راه ديگر ، فوايد اين راه متصور نيست ؛ و از بروجرد ، شعبات ديگر از اين راه مىتوان منشعب كرد و به كرمانشاهان و همدان برد . » « 2 » نيكلسن در دنبالهء اين نامه از لزوم كشتيرانى در روى كارون نيز سخن گفته است : « چرا راضى نمىشوند بعوض اين منازل دورودراز ، امتعه بتوسط كشتى حمل به اهواز و شوشتر شود ؟ » « 3 » طرز مسافرت : براى آنكه خوانندگان بهتر و بيشتر به نحوه‌هاى مسافرت در ايران ( قبل از رواج وسايل نقليهء موتورى ) واقف گردند ، سطرى چند از كتاب مخزن الوقايع تأليف سرابى را عينا نقل مىكنيم : « روز دوشنبه يازدهم شهر ذيقعدة الحرام سنهء يكهزار و دويست و هفتاد و دو هجرى ، جناب ايلچى كبير ( سفير كبير ) معظم اليه ، هنگام عصر در نياوران شميران ، از حضور مهر ظهور حضرت اقدس ظلل اللهى روحنا فداه ، مرخصى حاصل نموده منزل اول را قريهء كن نمودند و تا روز جمعه نيز به جهت ناتمامى بعضى كارهاى خود و اجزاى سفارت در قريهء مزبوره متوقف شدند . مقرب الخاقان آقا اسماعيل ، پيشخدمت خاصهء سلام ، از حضور مبارك همايون مأمور به احوالپرسى جناب ايلچى كبير بوده به كن آمد و بعضى از صاحبمنصبان سفارت كبرى نيز همراه مسيو نيكلا ، مترجم اول سفارت فرانسه ، از شهر آمده ملحق گرديدند . يوم شنبه 16 شهر مزبور ، از قريهء مذكور حركت نموده بواسطهء ناخوشى وباى

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 252 . ( 2 ) . فريدون آدميت ، فكر آزادى و مقدمهء نهضت مشروطيت ايران . ص 165 - 164 . ( 3 ) . ر ك : همان . ص 166 .