قزوين ، از راه على شاه عوض كه مشهور به على شهباز است روانه شدند . در قريهء مزبور ، حاج آقا محمد ملك التجار قزوين وارد شده و كاغذى نيز از مقرب الخاقان حسنعلى خان خويى كه وزير قزوين بود ، رسانيد كه ناخوشى قزوين بالمره رفع شده و راه خارج ابهر شوره‌زار و هواى غيرسالمى دارد ؛ جناب ايلچى از راه قزوين ، تشريف بياورند . جناب معظم اليه نيز دعوت او را قبول نموده ، به ملاحظهء شوره‌زار بودن آن راه ، و ضايع گرديدن پاهاى اسبان شاهى - كه برسم ارمغان به اعليحضرت امپراتور فرانسه مىبردند - بنا گذاشتند كه از راه قزوين روانه شوند . بعضى از تجار و معتبرين قزوين به استقبال آمده و بعضى تعارفات از قبيل قند و چايى و حلويات همراه خود آورده بودند ؛ حسب الفرمايش جناب ايلچى ، تقسيم بر صاحب‌منصبان سفارت و به عاليجاه مسيو نيكلا و مسيو فكتى « 1 » گرديد ، و از آنجا فردا سوار شده وارد شهر شدند . چادرهاى سفارت را در مقابل دروازهء رشت زده بودند . تا چهار ساعت از شب گذشته ، حضرات معروضه در خدمت جناب ايلچى كبير بودند . فردا نيز جمعى از اعيان و اشراف و علما و سادات ذوى العز و الاحترام به ديدن آمدند و تعارفات معقولى از شهر آورده بودند ؛ تقسيم به اجزاى سفارت گرديد . » « 2 » دربارهء انعام و مجازات چاپار : « چاپار كه وارد شد بايد ان شاء اللّه تعالى ، از امروز كه 21 ربيع الثانى است تا 16 روز برحسب قرارى كه داده شد ، به اسلامبول نزد شما بيايد و معطل نشود و در اينجا هشتاد تومان عوض خرج و كرايهء عرض راه تا آنجا داده شد . اگر در 16 روز به آنجا آمد و پاكتهاى مرسولى را بىعيب و صحيح و سالم ، بعون اللّه تعالى رسانيد ، ده تومان شما به او انعام مىدهيد و پنج روز هم او را در آنجا نگه مىداريد ؛ زياده اذن ندارد بماند . جواب كاغذها را زود به او داده روانه خواهيد كرد و همين نوشته را هم به او خواهيد داد و خواهيد نوشت كه در سر همان وعده به آنجا وارد شده است . همين‌كه انشاء اللّه تعالى به اينجا وارد شد ، هم به او ده تومان انعام خواهيم داد ، و الا شانزده روزه به آنجا وارد نشود ، صد تا چوب به او بايد بزنيد . بعد از آمدن اينجا من هم به او صد تا چوب خواهم زد . اينها در صورتى است كه بىسبب و بىجهت معطل شود . اگر خودش اهتمام در زود رسيدن به آنجا نمايد لكن به جهت واپور ( كشتى ) در طرابوزان معطل شود و از حافظ آقا كاغذ داشته باشد ، معذور است . لكن باز بايد هرچه ممكن است در زود رسيدن نزد شما ساعى باشد - فى 21 شهر ربيع الثانى 1273 . » « 3 » وسائل نقليهء سريع : ضمن مجموعهء اسناد و مدارك فرخ خان امين الدوله ، نامه‌اى است حاكى از اين‌كه موسيوبوره وزير مختار دولت فرانسه ، بجاى آنكه 15 تا 16 روزه از تهران به تبريز برود ، با يك كالسكه از كالسكه‌هاى ديوانى ، اين مسافت را 8 روزه طى مىكند . « 4 » فكر راه‌آهن سرتاسرى : در نامه‌اى كه ميرزا ملكم خان به معين الملك ، سفير ايران

--> ( 1 ) . Fochetti ( 2 ) . مخزن الوقايع ، پيشين . ص 7 - 6 ( به اختصار ) . ( 3 ) . مجموعهء اسناد و مدارك فرخ خان امين الدوله ( مربوط به سالهاى 1249 تا 1273 ) . قسمت اول ، به كوشش كريم اصفهانيان قدرت اللّه روشنى ( زعفرانلو ) ، ص 195 - 194 . ( 4 ) . ر ك : همان . ص 123 .