كشتيهاى بزرگترى ساختند كه گاهى طول آنها از چهل متر تجاوز مىكرد . بالاخره عظيمترين كشتيهاى عهد عتيق ، به فرمان هيرون دوم پادشاه اسكندريه ، به دريا انداخته شد . اين كشتى حجمى برابر پنجهزار بشكه داشت و غير از مسافرين خود 3900 تن بار اضافى حمل مىكرد و غير از 600 نفر كارگرى كه همراه داشت ، همواره سيصد تن از جنگجويان از آن مراقبت مىكردند . اين كشتى با اين قدرت و تجهيزات ، فاصلهء بين اسكندريه و سيراكوز را در 6 تا 7 روز مىپيمود . اكنون كه از سير تكاملى كشتيرانى در دنياى قديم اجمالا آگاه شديم ، وضع دريا - نوردى را در دورهء قرون وسطى ، مطالعه مىكنيم . نيروى دريايى اروپاييان در قرون وسطى سيادت بر دريا : پيرروسو مىگويد : « خوب است كه در ابتداى قرن چهاردهم ميلادى ، يك نظر اجمالى و كلى بر فعاليت تجارتى بيندازيم كه رواج فلزات با شدت بسيار در پيشرفت آن مؤثر واقع شده بود . در اين هنگام ، اروپا مطلقا صورت مجموعهء ساكنى را نداشت و به عكس همچون لانهء مورچه‌اى بود كه در هر سوى آن حركات و جريانات فراوان برقرار بود . حتى مىتوان مدعى شد كه همه‌كس به « درد حركت » مبتلا شده بود : در تمام طول جاده‌هاى اروپا رهبانان ، شواليه‌ها ، جوانانى كه از خانواده‌هاى بزرگ بودند ، ماجراجويان و تجار در پى زيارت يا رسيدن به فلان بازار مكاره يا اجتماع مردان جنگى حركت مىكردند . همراه با حركت افراد ، انتقال مال التجاره نيز انجام مىگرفت . بر روى جاده‌هايى كه هنوز كاملا شكل راه به خود نگرفته بود ، كاروانهاى حيوانات كه مواد غذايى حمل مىكردند ديده مىشدند . مصنوعات سنگين‌تر و دست و پاگير ، غالبا از روى آب ، اعم از طريق دريايى يا رودخانه‌اى حمل مىشد . بجاى حالت ركود و توقفى كه قبل از سال هزار ميلادى در جامعهء اروپايى غربى ديده مىشد ، اكنون در تمام اين قاره ، حالت هيجان و حركات شديدى بوجود آمده بود كه ضمن آن ، مكرر ، مردان جنگى و سوداگران با يكديگر برخورد مىكردند . در ميان اينها ، فن تجارت صورت تشكيلاتى به خود گرفت . در نزد لمبارها « 1 » انواع سفته و برات براى دادوستد معمول گرديد و هنديها و بلژيكيها در زمان جنگهاى صد ساله راهها و قواعد تجارت بين المللى را بنيان گذاردند . اينطرف و آنطرف ، اولين تجار ثروتمند مؤسسات صنعتى را تحت ادارهء خود درآوردند و پيش قدم تشكيلات سرمايه‌دارى شدند . از رفت‌وآمد مداوم كشتيها ، فن تجارت نتيجه شد و اين فن بنوبهء خود ، ثروت و سرمايه‌دارى را ايجاد كرد . اما هنوز از اين لحاظ اروپا بمراتب از مشرق‌زمين عقب‌تر بود ؛ زيرا در تمام طول امپراتورى وسيع سلطان مغول ، قوبيلاى ، دستگاه ادارى و تجارى مهمى مشغول به كار بود كه از حيث اهميت و عظمت ، قابل مقايسه با دستگاه اروپايى نبود : در طول تمام جاده‌هاى اين امپراتورى ، به فواصل معين و منظم ، مراكزى تأسيس شده بود كه مسافرين مىتوانستند در آنها اسب و راننده و منزل و غذا به دست آورند . مىگويند كه در بعضى از اين مراكز ، در آن

--> ( 1 ) . Lombards