آگه ز رنج باديه باشند واپس ماندگان * محمل‌نشينان را چه غم باشد ز زخم خارها هركس كه در اين كاروان ، فهمد زبان عشق را * داند كه در بانگ جرس ، پنهان بود گفتارها « 1 » راهها : در شرح حال امير نظام گروسى ، مىخوانيم كه وى « در سنهء 1289 ، مراجعت به دار الخلافه نمود . به مرتبهء امير تومانى نايل ، به وزارت فوايد عامه منصوب . و از لوازم اين مشغل ، به تسطيح راه صعب المسلك لاريجان تابلدهء آمل مأمور شدند ، و در مدت دو سال ، در تسويه و تسطيح اين راه اهتمامات لازمه به عمل آورده و راهى بدان سختى و صعوبت كه عبور پياده نيز در آنجا بدشوارى بود ، بطورى كه كالسكه و عراده با كمال سهولت حركت نمايد ، ساخته و آراسته گردانيدند ؛ و بعد از فراغت از اين امر ، معززا محترما مقيم دربار همايون ، و همه‌وقت حاضر شوراى دولتى بودند . » « 2 » مركوب ناسزا : امير نظام در وصف مركوبى نامرغوب ، چنين داد سخن مىدهد : « به هر نهرى كه مىرسيد به احتمال اين‌كه صاحبش حاجت به غسل ارتماسى دارد ، يك مرتبه در آب مىخوابيد و بمحض اين‌كه چشمش به يك سربالايى مىافتاد ، بملاحظهء اين‌كه راكبش را خستگى و رنجى برسد ، مثل ميخ بر زمين دوخته مىشد و قدم از قدم برنداشته به زبان حال ، مىگفت : گر به مغزم زنى و گر دنبم * كه من از جاى خود نمىجنبم . » « 3 » حيوانات اهلى و وحشى در ايران : به نظر ملكم ، نيكوترين و پرفايده‌ترين حيوانات اهلى ايران شتر ، استر و اسب است . گاو فقط براى زراعت در ايران به كار مىرود و بسيار نيست . در مملكت خشك و كم محصول ايران ، شتر بر همهء جانوران ديگر ترجيح دارد . اين حيوان در عهد ملكم ( دوران سلطنت فتحعلى شاه ) در مناطق جنوبى مخصوصا در خراسان و سواحل خليج فارس بهترين وسيلهء حمل‌ونقل بوده . در خراسان غالبا شتر سرمايهء اشخاص دولتمند است . در ساير نقاط ايران ، از قاطر كه حيوانى پرقدرت و متحمل است ، استفادهء فراوان مىكنند ؛ مخصوصا در مناطق صعب و كوهستانى از اين حيوان بيشتر استفاده مىشود . انواع اسب نيز در ايران مورد استفاده قرار مىگيرد . در 1800 ميلادى كه ملكم در ايران بود ، مردى پاكت كاغذ را با يك اسب تركمانى شش روزه از شيراز به تهران آورد . قيمت اسب ، برحسب نوع آن ، از سى تومان تا دويست تومان تغيير مىكند . با اينكه تأمين غذا و بعضى از البسهء مردم ايران فقط از گوشت و پشم گوسفند ميسور است ، كشاورزان ايران دقت كافى در راه اصلاح نژاد و تربيت اين حيوان نشان نمىدهند . سگ اگرچه در مذهب اسلام ناپاك و نجس است ، لكن بسبب صفات حسنه كه در اين جانور باوفاست ، در ايران مانند ساير بلاد ، به رفاقت بنى نوع انسان اختصاص يافته است . سگان ، شبان رمه ، پاسبان خيمه ، رفيق شكار و يار غار ايشانند . در ايران كه بيشتر آن بيابان قفر است ، جانوران وحشى چون شير ، گرگ ، شغال ، روباه ، خرگوش ، گورخر ، گوسفندوحشى و

--> ( 1 ) . مهدى سهيلى ( گردآورنده ) ، گنج غزل . ( 2 ) . منشآت امير نظام حسنعلى خان گروسى ، ص 8 . ( 3 ) . همان . ص 60 .