هرمز قديم را گرفته است ، منتهى مىشود . راه دوم راهى بود از شيراز به طرف جنوب كه در زمان قديم به سيراف منتهى مىشد . پس از خراب شدن سيراف ، كاروانها راهى ديگر كه در نيمه راه از اين جاده منشعب مىگرديد و به سمت جنوب خاورى مىرفت ، اختيار كردند . اين راه تازه به بندر مقابل جزيرهء كيش منتهى مىشد و همان است كه حمد اللّه مستوفى بتفصيل آن را شرح داده است . « 1 » مقدسى از يك راه فرعى مهمى گفتگو كرده كه از دارابگرد در جادهء هرمز ، به سمت جنوب باخترى مىرفت و به سيراف مىرسيد . راه باخترى كه باز به ساحل مىرفت ، در قسمت بالا ، راه كنونى شيراز به بوشهر را طى مىكرد ؛ بدينقرار كه از كازرون و دريز گذشته به توج مىرسيد كه شهر مهم تجارتى قرن چهارم بود ؛ و از آنجا به بندر جنابه مىرفت . . . راهى كه از شيراز به سمت شمال باخترى به ارجان و خوزستان مىرفت ، بيش از همهء راههاى ديگر ، در كتابهاى جغرافيايى شرح داده شده است . اين راه ، پس از خروج از شيراز ، اول : به سمت شمال باخترى متوجه شده از جويم مىگذشت و به نوبنجان مىرسيد ، و از آنجا از گنبد ملغان مىگذشت و به ارجان مىرسيد و پس از پل بزرگى كه روى رودخانهء طاب بود ، گذشته در سرحد فارس به بستانك مىرسيد . در قرون وسطى ، از شيراز به اصفهان ، سه راه بود ، از يكديگر جدا ؛ كه غربيترين آنها در جويم ، از طريق ارجان ، به طرف راست منشعب مىشد و به بيضا ، واقع در جلگهء مرو - دشت ، مىرفت و از آنجا به كورد و كلارو و سپس به سميرم و اصفهان مىرسيد . » « 2 » آنچه جغرافىنويسان قرن سوم و چهارم دربارهء راههاى كرمان ثبت كرده‌اند ، بمراتب ، از شرحى كه راجع به فارس داده‌اند كمتر است ، و فواصل راههاى كرمان را فقط برحسب منزلگاه ثبت كرده‌اند كه مقياس دقيق و منجزى نيست . لسترنج در جغرافياى تاريخى خود ، با استناد به آثار اصطخرى ، مقدسى ، حمد اللّه مستوفى ، ابن خردادبه و قدامه ، راههاى اصلى و فرعى كرمان و فارس و كاروانسراها و منزلگاههاى ، اين منطقه را مشخص كرده است . « راههاى سيستان همه در زرنج مركزيت پيدا مىكرد . راه كوير از نرماشير كه از سنيج عبور مىكرد ، به زرنج منتهى مىشد . از زرنج به شمال راهى كه به هرات منتهى مىشد ، از كركويه مىگذشت و از آنجا از روى پل هيرمند عبور نموده به جوين ، در كنار رود فره ، مىرسيد . سه منزل شمال فره ، شهر سفزار ( سبزوار هرات ) اولين شهر خراسان واقع بود . » « 3 » ناگفته نماند كه راه دريايى خليج فارس ، براى بازرگانانى كه با هندوستان و چين دادوستد داشتند ، حائز اهميت فراوان بود . طرز مسافرت چنان كه اشاره كرديم ، در دورهء قرون وسطى ، جمعيت زيادى از مسافرين و سوداگران ، تشكيل كاروانى بزرگ مىدادند و تحت نظم و قواعد معينى ، به راه‌پيمايى و طى طريق مىپرداختند . در كاروانهاى مهم ، عده‌اى

--> ( 1 ) . همان . ص 317 . ( 2 ) . همان . ص 319 - 317 ( به اختصار ) . ( 3 ) . همان . ص 376 .