راه كاروانى از بسطام به جاجرم مىرفت و جلگهء جوين را طى كرده از « آزادوار » مىگذشت و به نيشابور مىرسيد . تمام اين راه را حمد اللّه مستوفى و قسمتى از آن را اصطخرى و ابن حوقل وصف كرده‌اند . راه جنوبى كه كوتاه‌تر از راه شمالى بود ، راه چاپارى بود كه به نيشابور منتهى مىشد . يك منزل بعد از نيشابور ، در دزباد ( قصر الريح ) راه خراسان دو شاخه مىشد : راه راست يعنى راه جنوب خاورى به هرات مىرفت . . و راه سمت چپ ، از دزباد ، به شمال خاورى پيچيده . به مشهد و طوس مىرفت ؛ سپس از راه « مزدران » به سرخس در معبر رود تجند مى - رسيد . از سرخس ، شاهراه خراسان ، كوير را طى كرده به مرو بزرگ و از آنجا پس از عبور مجدد از كوير در آمل به ساحل جيحون منتهى مىشد و چون راه از خراسان خارج مىشد ، منتهاى آن بخارا بود . » « 1 » « در منطقه گرگان و طبرستان ، راههاى زياد وجود نداشت زيرا كوههاى طبرستان مانع از آن بود كه راهى از آنجا بگذرد . اصطخرى و مقدسى راهى را كه از رى به‌سمت شمال مىرفت و از كوهها مىگذشت ، اسم برده‌اند . اين راه از اسك و بلور مىگذشت و به آمل منتهى مىشد . راهى كه از آمل به‌سمت باختر در امتداد ساحل مىگذشت ، ابن حوقل و اصطخرى منزلگاههاى آن را تا ناتل و چالوس و از آنجا تا سرحد گيلان ( ديلم ) ياد كرده‌اند . » « 2 » راه كوير : ابن حوقل و مقدسى دربارهء راه كوير و مشكلات آن ، مطالب جالبى نوشته‌اند : « راهزنان آن از هر بيابانى بيشترند و از هر جا راهزنى رانده شود به اينجا پناه مىآورد ، و هيچ شهر و دهكده‌اى در اين خاك نيست مگر در سه جا . » « 3 » مقدسى مىنويسد : « اين بيابان چون درياست از هر سوى آن مىتوانى طى طريق كنى به شرط آنكه راه را بشناسى و حوضهاى آب و گنبدكهاى آن حوضها را از نظر دور ندارى - اين حوضها را در قرن چهارم در امتداد راههاى كوير ساخته بودند و ميان هردو حوض يك روز راه فاصله بود . مقدسى طى هفتاد روز از اين سوى كوير به آن سوى رفته و از گردنه‌هاى هولناك و شوره‌زارهاى خطرناك و نقاط گرمسيرى و سردسيرى آن سخن رانده است . » « 4 » ناصرخسرو و ديگر سياحان ، كمابيش ، همين مطالب را تأييد كرده‌اند . ناصرخسرو به خطر ريگ روان و اهميت « علائم » اشاره مىكند و مىگويد : « هركه از نشان بگردد ، از ميان آن ريگ بيرون نتواند آمدن . » « 5 » راههاى فارس : « مهمترين راههاى فارس ، از شيراز به ساحل دريا مىرفت . زيرا سيراف و جزيرهء كيش و هرمز كه متواليا ، در طى ازمنه ، مهمترين بنادر خليج فارس گرديدند ، مقصد و منتهى اليه تمام راهها بودند ؛ چنان كه امروز راههاى كاروانى و پستى ، به بوشهر كه مقام

--> ( 1 ) . جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، پيشين . ص 458 - 457 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 407 - 406 ( به اختصار ) . ( 3 ) و ( 4 ) . همان . ص 346 . ( 5 ) . همان . ص 347 .