وضع راهها و معابر عمومى از مطالبى كه غزالى در كيمياى سعادت ، تحت عنوان « منكرات شاهراهها » به رشتهء تحرير درآورده ، مىتوان به بسيارى از خصوصيات معابر و كوچه‌ها و خيابانهاى آن روزگار پىبرد . وى مىنويسد كه يكى از كارهاى منكر و ناروا « آنست كه ستون در شاهراه بنهند و دكان كنند ؛ چنان كه را تنگ شود ، و درخت كارند و قابول ( يعنى پيش‌آمدگى ) بيرون آرند ؛ چنان كه اگر كسى بر ستور بود ، در آنجا كوبد . و خروارها بار بنهند و ستور ( يعنى چهارپايان ) ببندند و راه تنگ گردانند ؛ و بار بر ستور نهادن زيادت آزان كه طاقت دارد نشايد . و كشتن گوسپند قصابى را بر راه - چنان كه مردمان را خطر بود - نشايد ، بلكه بايد در دكانى جاى آن بسازد . و همچنين پوست خربزه بر راه افكندن يا آب زدن چنان كه در وى خطر باشد كه پاى مردم بلغزد ، و همچنين هركه برف بر راه افكند يا آبى كه از بام او آيد راه را بگيرد ، بر وى واجب بود كه راه را پاك كند . . . و هركه سگى دارد بر در سراى كه مردم را از آن بيم باشد ، نشايد . . . و اگر به راه بخسبد و راه تنگ كند ، اين نشايد ، بلكه خداوند او ( يعنى صاحب سگ ) اگر بر راه بنشيند و بخسبد هم نشايد . » « 1 » جالب توجه است كه پس از گذشتن 8 قرن از عصر غزالى ، در شهرها و حتى در پايتخت كشور ما كسانى هستند كه تعاليم غزالى را حتى در عصر تمدن جديد رعايت نمىكنند ، و با آنكه خود را متمدن مىشمارند از انداختن پوست خربزه ، هندوانه ، موز و يا اخلاط سينه بر روى زمين كه احيانا ممكن است منتهى به زمين خوردن ، نقص عضو و يا مرگ عابرين شود ، خوددارى نمىكنند - و با رها كردن آب باران و ريختن برف يا فاضل آب منزل خود در معابر عمومى ، يا راندن فرزندان خود در كوى و برزن و اقداماتى از اين قبيل ، موجبات ناراحتى عابرين و همسايگان خود را فراهم مىسازند . كشتيرانى و بادهاى موسمى « تقريبا بيشتر كشتيهاى اين دوره ( قرون وسطى ) در بنادر هندوستان ساخته مىشد . از كشتيهاى سبك و سريع ، براى حمل‌ونقل مسافرين استفاده مىكردند و از اين نوع كشتيها در رود دجله زياد بود و بين بصره و بغداد آمدورفت مىكرد . از كشتيهاى بزرگ ، براى باركشى و حمل مال التجاره استفاده مىكردند . اين نوع كشتى ، كه شبيه به كشتيهاى باربرى چين بود ، بوسيلهء باد حركت مىكرد و بزرگى آن به حدى بود كه مىتوانست با كارگران كشتى ، 500 نفر را از محلى به محل ديگر منتقل نمايد . در داخل اين كشتى ، در حدود صد اتاق ، چندين بازار و مغازهء سقطفروشى ، مىفروشى ، رختشويى ، سلمانى وجود داشت . علاوه بر اين ، محلى براى نگهدارى گوشتهاى نمكزده و حفاظت نعش مردگان تعبيه شده بود . در اين كشتيها كه حامل كالاهاى متنوع و عده‌اى مسافر بود ، پيش‌بينيهاى لازم فنى شده بود ؛ از جمله ، اين كشتيها به قطب‌نما ، نوعى اسطرلاب آلت تشخيص عمق آب ، فانوس روى كشتى و نقشهء درياها و بنادر مجهز بود ، و عده‌اى غواص و ملاح زبردست همراه

--> ( 1 ) . كيمياى سعادت ، پيشين . ص 408 - 407 ( به اختصار ) .