مهمترين كاروانها ، آنهايى بود كه بسوى مكه مىرفت . در اين كاروانها امير الحاج كه نمايندهء خليفه بود پيشاپيش قافله حركت مىكرد و همراه او عده‌اى مراقب و سوار مسلح بودند كه در عقب مسافرين و زايرين مىرفتند و برحسب موقعيت اجتماعى و اقتصادى كه داشتند در هودجها يا روى اسب و شتر مىنشستند . وسايل آسايش براى طبقات مرفه از هر جهت تأمين بود و عده‌اى غلام و چهارپا ، اثاثه و وسايل زندگى آنها را حمل مىكردند . چون كاروان به منزل مىرسيد ، غلامان بيدرنگ ، خيمه‌هاى مجلل را برپا مىكردند و فرشها را مىگستردند و نردبانى به عمارى وصل مىكردند تا بزرگان براحتى در خيمه و بارگاه نزول اجلال كنند . مردم متوسط و محروم يا راه سفر را پياده مىپيمودند و يا هرچند نفر يك رأس حيوان بارى داشتند كه بنوبت بر آن مىنشستند . « 1 » حمل‌ونقل بارها و خصوصيات آن در قرون وسطى : كاروانسراها « در دورهء قرون وسطى ، مقاطعه‌كارانى بودند كه ، هزاران چهارپا در اختيار داشتند و از آنها در مناطق مختلف استفاده مىكردند . فى المثل از شتر در بيابانهاى خشك و از قاطر در مناطق كوهستانى يا مرطوب نظير سواحل بحر خزر استفاده مىشد . مكاريها بار را معمولا به دو قسمت مىكردند و در پشت حيوان قرار مىدادند . مواد مايع مانند عسل ، قطران ، زفت ، قير و نفت و روغن و عسل را در مشكهايى كه از پوست بز و گوسفند تهيه كرده بودند ، مىريختند . چوب‌پنبه ، پشم و ديگر كالاها را هريك بنوعى بسته - بندى كرده و محكم با ريسمان مىبستند . پارچه‌ها و اشياء گرانقيمت را در كيسه‌هاى مخصوص بسته‌بندى مىكردند . انواع ميوه‌ها ، انگور و غيره در سبدهايى كه از تركهء درختان درست شده بود قرار مىدادند . « 2 » » كاروانسراها : « در دورهء قرون وسطى ، در ممالك اسلامى ، صدها هزار كاروانسرا وجود داشت . اين كاروانسراها ، مانند هتلهاى امروزى ، پناهگاه و توقفگاهى براى مسافرين بود . بعضى از آنها دولتى بود و برخى ديگر به اشخاص تعلق داشت . بعضى از اين كاروانسراها موقوفه بود و مردم براى غذا و مسكن و نگهدارى چهارپايان چيزى نمىپرداختند . ولى در برخى ديگر ، مسافرين ناگزير بودند مبلغى بپردازند . كاروانسراها معمولا حصار و برج و بارو و يك يا چندين در داشت كه هنگام شب مىبستند . ولى همين كه مراقبين از ورود كاروان باخبر مىشدند ، بيدرنگ ، در كاروانسرا را مىگشودند . معمولا هر كاروانسرا حياط وسيع و مشجرى داشت كه در آن يك حوض و چند چاه براى تأمين آب مردم و چهارپايان حفر كرده بودند . در اطراف كاروانسرا ، بناهاى متعددى براى حفظ و نگهدارى مسافرين ، كالاهاى مختلف و چهارپايان پيش‌بينى شده بود . ساختمانهايى كه مخصوص مسافرين بود ، دو يا سه طبقه بود ، و در هر طبقه اتاقهاى كوچكى بود كه پنجرهء آن به طرف ايوان و حياط كاروانسرا باز مىشد . در اين اتاقها از اثاثه و ضروريات زندگى اثرى نبود و هر مسافر ناگزير بود لحاف ، پتو ، ظروف مطبخ و جز اينها را همراه

--> ( 1 ) . ر ك : حميد نيرنورى ، « مقاله » ؛ مجلهء دانش . ( 2 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطى ، پيشين . ص 398 - 397 .