بياورد . مسافرينى كه از اين جهات غيرمجهز بودند ، مىتوانستند لوازم زندگى را كرايه و يا خريدارى نمايند ؛ زيرا معمولا در مغازه‌هايى كه در امتداد معبر سرپوشيدهء كاروانسرا وجود داشت ، اثاثهء منزل ، كيسه و خورجين ، چراغ سفر و مواد سقطفروشى براى عرضه به مسافرين يافت مىشد . « 1 » فاصلهء كاروانسراها از هم به اندازهء يك روز راه بود ؛ يعنى معمولا پس از 9 ساعت حركت با شتر ، از كاروانسرايى به كاروانسراى ديگر مىرسيدند . اغلب كاروانسراها به دست سلاطين يا فئودالها ساخته مىشد و به يارى آنها از گزند دزدان و اشرار مصون مىماند . چه آنها بطور مستقيم و غيرمستقيم ، از استقرار امنيت و وجود راههاى بازرگانى استفاده مىكردند . گاه بر بالاى در كاروانسرا نام بانى آن را مىنوشتند . بطوريكه ابو الفداء نوشته ، در راهء بين سيواس و قيصرى ، 24 كاروانسرا وجود داشت . كاروانسراهاى مهم بوسيلهء برجهايى كه در اطراف داشت ديده‌بانى و مراقبت مىشد . در داخل كاروانسراها و همراه با كاروانها هميشه عده‌اى افراد مسلح بودند . گاه كاروانهايى با صدها شتر با خيال راحت حركت مىكردند . بطورى كه ابن فضلان مىنويسد : كاروانى كه او بعنوان سفير خليفه المقتدر همراه آن بود پنجهزار مسافر داشت . ولى اين نوع كاروانها ، استثنايى بود . معمولا هر كاروان 150 تا 200 شتر و اسب داشت . با كاروانها نه فقط تجار بلكه صنعتگران ، نمايندگان سياسى ، استادكاران ، دانشمندان ، نقاشان ، سياحان و مردم عادى نيز مسافرت مىكردند . كاروانسراهايى كه در داخل شهرها مىساختند ، نظير مهمانخانه‌هاى امروزى ، كم‌وبيش ، مجهز به وسايل زندگى بود و گاه عده‌اى رقاصه در آنجاها مىرقصيدند و مردم را مشغول مىكردند . بطوريكه اشاره شد ، اكثر كاروانسراها بدست امرا و متنفذين زمان براى گرفتن عوارض و دوشيدن تجار و مسافرين ساخته مىشد . به همين جهت ، گاه تجار براى آنكه در طى راه مجبور به دادن كرايه و عوارض گوناگون نشوند ، كالاى خود را در اولين بازار به مشتريان عرضه مىكردند . » « 2 » براى آنكه خوانندگان بيشتر بخصوصيات كاروانسراها در دوران قرون وسطى واقف گردند شرح زير را از تاريخ يزد عينا نقل مىكنم . به حكايت تاريخ يزد ، در دوران حكومت اميرزاده محمد درويش ، در نزديكى دروازهء مهريجرد « كاروانسراى عالى با هشتاد وثاق و چهار صفه ساز داد و آب در ميان آن در پاياب جارى كرد ، و مقابل درگاه شمال آن ، حمامى معتبر و مسلخ مرتفع و حياض و قلتين نيكو بساخت و قريب صد دكان بر كنار كاروانسرا عمارت كرد و در سال تسع و عشر و ثمانمائه شاه نظام الدين . . . بيامد و تمام پيش صفهء مسجد جامع ، به كاشى تراشيده تزيين داد و سورهء « انا فتحنا » تمام به كاشى ساز كرد . » « 1 » سپس مىنويسد امير جلال الدين چقماق ، در محلهء دهوك ، كاروان -

--> ( 1 ) . همان . ص 399 - 398 ( به اختصار ) . ( 2 ) . تاريخ سلاجقهء آسياى صغير ، پيشين .