اما جمام باقرآباد در محل ادارهء دارايى شيراز قرار داشته و در هنگام ساختن عمارت فعلى ، آن حمام را خراب كرده و نيمى از سنگهاى مرمر آن را در آرامگاه حافظ مصرف نمودند . » « 1 » حمام كريم خان : حاج پيرزاده كه در عهد ناصر الدين شاه ، از شيراز ديدن كرده است ، در وصف حمام كريم خان ، چنين مىنويسد : « در جنب مسجد ، مرحوم كريم خان حمامى ساخته كه در دنيا چنان حمام بزرگى ساخته نشده است . در حياط رختكن حمام ، هشت ستون سنگى به كار برده بسيار كلفت و بلند ، و در اطراف رختكن حمام ، ايوانهاى بزرگ ساخته‌اند و در ميان ايوانها حوضها قرار داده‌اند كه هزار نفر متجاوز مىتوانند در رختكن بنشينند ، و اندرون حمام نيز بسيار بزرگ است و چهار ستون سنگى مارپيچ در وسط حمام نصب نموده‌اند و ايوانهاى بزرگ در آن حمام هست و در هر ايوانى ، حوضى بزرگ قرار داده‌اند ، و نيز خزينهء حمام بسيار بزرگ است و دو خزينهء ديگر در جنبين خزينهء بزرگ ، ساخته‌اند كه آنها نيز آب سرد و ملول دارد و زمين و هزارهء حمام و حوضها كاملا مرمر است و چنان حمام را محكم ساخته‌اند كه با اينهمه زلزله‌هاى شديد كه در شيراز شده ، ابدا به حمام خرابى نرسانيده است ، ولى قدرى گچ و آهك روى كار او كهنه شده . . . و حالا داير است و همه به آن حمام مىروند . » « 2 » سرجان ملكم ، ضمن بحث در پيرامون احوال اجتماعى ايرانيان در عهد فتحعلى شاه ، مىنويسد : اهالى ايران زير پيراهن ، چيزى نمىپوشند . و طبقهء سوم و فقرا همين كه يك دفعه جامه بپوشند ، غالب آن است كه بيرون نمىآورند تا از كار بيفتد . با اين حال ، هيچ‌چيز سبب صحت اين مردم نيست مگر غسلهايى كه در شريعتشان واجب است و حمامهاى فراوانى كه در هر شهر و قريه يافت مىشود . بعضى از حمامها بسيار عالى است و هميشه نظيف نگاه مىدارند و هرچند روز آب تازه مىاندازند . استحمام علاوه بر اين‌كه باعث صحت بدن است ، نشاطانگيز هم هست و در رفع خستگى زياد مؤثر است . هر فعله كه يكى دو پول بدهد داخل حمام شده لذتى مىبرد و فايدهء كلى مىيابد . « 3 » الكسيس سولتيكف طى مسافرت خود ، از قزوين كه يكى از شهرهاى بنام عصر محمد شاه قاجار است ، عبور مىكند و در وصف حمام قزوين ، مىنويسد : « به زودى به بازار كه چيز تازه‌اى نداشت ، و سپس به حمام « بهرام ميرزا » ( كه نمايندهء شاه در قزوين است ) رفتم . اين حمام وسيع است ولى مثل تمام حمامهاى ايران كه به آنجا رفته‌ام ، آب آن بسيار بد است . » « 4 » كارهاى مختلف يك دلاك : دلاكها به حكايت منابع پراكنده‌اى كه در دست داريم ، غير از كيسه و ليف و صابون زدن ، به كارهاى ديگرى نيز دست مىزدند كه در كتاب حاجى باباى اصفهانى با بيانى نيش‌دار و طنزآميز ، به آنها اشاره شده است . « در صحن حمام نيز در كار مشتمال و كيسه‌زدن و قولنج‌شكنى و ليف و صابون و كارهايى كه در ممالك مشرق زمين ، هند و كشمير و تركيه متداول است ، احدى بپاى من نمىرسيد . وقتى دست‌وپاى مشترى را در حمام ، شتربند مى -

--> ( 1 ) . كريمخان زند ، پيشين . ص 307 . ( 2 ) . سفرنامهء حاجى پيرزاده ، ج 1 ، ص 69 . ( 3 ) . ر ك : تاريخ ايران ، ( ملكم ) ، پيشين . ج 2 ، ص 207 . ( 4 ) . مسافرت به ايران ، پيشين . ص 75 .