به حكايت تاريخ يزد و ديگر منابع ، ثروتمندان نيك‌انديش يزد بيش از اعيان و متمولين ديگر نقاط ايران ، در انديشهء احداث مؤسسات عام المنفعه نظير حمام ، كاروانسرا ، مهمانخانه ، سقاخانه ، مدرسه و مسجد بوده‌اند . در كتاب بدايع الوقايع مربوط به اواخر عهد تيموريان ، در مورد حمامهاى مشهد ، مىنويسد : « حمامهاى مشهد بهترين حمامهاى ربع مسكون است و حمام خليل نيزه‌چى بهترين حمامهاى مشهد است ؛ و در ترجيح وى ، مولانا سلطانعلى مشهدى ، يك قطعه و دو بيت به خط جلى نوشته و آن را در سر حمام به ديوار چسفانيده ؛ و آن قطعه اين است : صحن حمام همچو فردوس است * گرچه باشد بنايش از گل و خشت خوبرويان درو چو حورانند * فوطه‌ها پر ز زله‌هاى بهشت و آن دو بيت اين است : تا به حمام خرامد مه من پيوسته * طاس آبيست مرا ديده و ابر و دسته از پى خدمت آن ترك چو گل ، ديدهء من * هست هندو بچهء لنگ سفيدى بسته در اين كتاب ، ضمن گفتگو از ملحقات حمام ، از گرمخانه ، فوطه‌دار ( لنگ‌دار ) ، گلخن‌تاب ( آتشكار ) حمام و ديگ آب حمام سخن بميان آمده است . » « 1 » از جمله حمامهاى تاريخى كه از قرنها پيش تاكنون باقى است ، حمامهاى شاه عباس ، شيخ بهايى ، ساروتقى و شيخ على خان زنگنه در اصفهان ، و حمامهاى معروف شاه عباس در مشهد و قزوين ، و حمام گنجعلى خان در كرمان ، و حمام خواجه عماد در كاشان قابل توجه و شايان ذكرند . « حمامهاى قديم اغلب داراى خزينه و حوضهاى متعدد از آب بسيار گرم تا ملايم و سرد و چندين صحن و صفهء بزرگ و كوچك بود كه حرارت و گرمى آنها فرق مىكرد ، و اشخاص سالم و بيمار ، هريك بفراخور حال خود ، از اين اماكن استفاده مىكردند . چنان كه گفتيم ، حمام ، تنها محل تطهير و استحمام نبود بلكه جاى مناسبى براى ملاقاتها و گفتگوهاى دوستانهء مردان و زنان و خواستگارى دختران و تشخيص زشتى و زيبايى آنان نيز بود . حمام بردن عروس با مشاطه ، حمام زايمان بانوان و حمام ختنه‌سوران بچه‌ها مخصوصا در خانواده‌هاى ثروتمند ، با تشريفات خاصى صورت مىگرفت . حمامهاى ايران از ديرباز ، جلب توجه صاحبنظران و بخصوص نمايندگان سياسى كشورهاى خارج را كرده است ؛ چنان كه كلاويخو ، كه در عهد امير تيمور به ايران آمده است ، از حمامهاى تبريز با تعجب و تحسين فراوان ياد مىكند . همچنين توماس هربرت انگليسى ( معاصر شاه عباس اول ) و شاردن فرانسوى از بازارها و حمامهاى ايران به خوبى ياد مىكنند . » « 2 » غالبا جهانگردان اروپايى از گرمابه‌هاى ايران با شگفتى ياد كرده‌اند « گرمابه‌هاى كاشان فوق العاده عالى و خوب و تميز و خوش‌ساخت است [ شاردن ، ج 3 ، ص 83 ] . اكنون هم آثار باقيماندهء آنها اين گفتار را كاملا تأييد مىكند . حمامها ، داراى صحنهاى متعدد تودرتو

--> ( 1 ) . بدايع الوقايع ، پيشين . ج 2 ، ص 1021 ببعد . ( 2 ) . حسن نراقى ، « در پيرامون حمامها » ( مقاله ) ؛ مجلهء هنر و مردم ، اسفند 43 .