زد و خوردهاى طولانى ، بنيان اقتصادى قديم درهم ريخت . « محصول كم گرديد ، با كثرت راهزنان در جاده‌ها و دزدان دريايى در درياها ، اشكالات مبادلات و حمل‌ونقل شديدتر شد . اين عصر را ، از لحاظ محاربات و غارتها ، با تاريكترين اعصار سابق نمىتوان مقايسه كرد . پس از آنكه روميان در مغرب استقرار يافتند ، در راه بهبود شرايط اقتصادى و امنيت راهها ، قدمهاى مؤثرى برداشتند . ايتاليا عامل مهم اقتصادى در حوزه بحر الروم گرديد . فتوحات روم ، سبب گرديد كه طلاها بجانب روم روان گردد . در نتيجه ، تقاضاى آن كشور براى انواع مصنوعات افزايش يافت . كالاهاى متنوعى ، از چين و هند ، از طريق ايران ، بجانب غرب روان شد . ابريشم ، ادويه ، عاج ، عطريات احجار كريمه به ايتاليا صادر مىشد ؛ در عوض ، مصنوعات صنعتى آن كشور ، نظير مفرغ آلات ، شيشه ، اشياء هنرى ، شراب و روغن و مخصوصا طلا از راه ترانزيتى ايران ، بسوى دنياى قديم صادر مىگرديد . در ايران مراكزى ، براى فعاليتهاى تجارى و تجمع دلالان و عمال ، همه نوع وسايل حمل‌ونقل و رهبرى كاروانها بوجود آمد . اعزام سفارتها از چين به دربار اشكانى ، موجب شد كه روابط مستقيمى بين دو شاهنشاهى ايجاد شود . جاده‌ها بهتر و مبادلات منظم گرديد ، و دو كشور واسطه ، يعنى ايران و شاهنشاهى كوشان ، در تأمين امنيت راهها بين هندوستان و چين كوشا بودند . به نظر گيرشمن ، هرگز دول شرق و غرب بدينسان باهم ارتباط حاصل نكرده بودند ، و هرگز پيش از عهد اغسطس ( اگوست ) ، موج مال التجاره‌هايى كه در دو طرف جريان داشت بدين وجه نيرومند نگرديده بود . ايران فلزات صادر مىكرد . . . فولاد چين و هند در بازارهاى جهانى آن عهد شهرت داشت . بين مال التجاره‌هاى ديگر پوست ، پوستين ، منسوجات ، اشياء چوبى ، چارپايان ، پرندگان ، برنج ، زعفران ، ادويه ، احجار كريمه ، قير معدنى و روغن معدنى را بايد نام برد . اجناس زير را به كشور وارد مىكردند : پاپيروس ، اشياء مفرغى ، شيشه ، ظروف سفالين رنگ ، ارغوانى ، و اشياء فلزى كه در تجارتخانه‌هاى بزرگ و كوچك به فروش مىرسيد . هرگز جاده‌ها ، مانند زمان پارتيان ، خوب نگهدارى نمىشد ؛ زيرا شاهان پارت از مالياتى كه از كالاهاى مختلف مىگرفتند ، عايدى كلانى كسب مىكردند . خطسيرهايى كه از بيابان مىگذشت ، با چاههاى آب و كاروانسراها مجهز بود . اسناد مكشوفه از وجود دستگاه پليس سوار در بيابانها خبر مىدهد . پارتيان منازل كاروانها ، و ايستگاههاى داراى اسبان يدكى را كه براى حمل‌ونقل سريع به كار مىرفت ، مراقبت مىكردند . در ايران ، گرايش بسوى فئوداليسم قوت گرفت . دهگانان و خرده مالكان استقلال خود را از كف دادند . جامعه به دو قسمت روستاييان و شهرنشينان ، كه هركدام به شعبه‌اى مخصوص از اقتصاد كشور تعلق داشتند و از لحاظ شهرنشينى و ده‌نشينى طرز زندگى خاصى دارا بودند ، تقسيم شد . فن كشاورزى ، كه از عهد يونانيان رو به بهبود نهاده بود ، راه انحطاط سپرد و در مقابل ، پرورش حيوانات اهلى و پرندگان ترقى كرد . در نتيجهء آمدورفت بين ايران و چين و اعزام سفرا ، اسپست ، مو ، و سپس خيار ، پياز ، زعفران ، و ياسمن به چين وارد شد . در عوض ، ايران از چين ، زردآلو و هلو و سپس كرم ابريشم وارد كرد و نيشكر از هند وارد ايران گرديد . « 1 »

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 287 - 285 .