را به خود جلب كرده است . سكه‌شناسان شوروى نشان داده‌اند كه درهمهاى مشرق زمين بعنوان پول رايج ، در روسيه به كار مىرفته است . » « 1 » بارتولد مىنويسد : « در بخارا به ضرب سكهء كم‌عيار ، مانند خوارزم ، بدان‌سبب مبادرت شده بود كه پول از حدود آن ناحيه خارج نشود . مقدسى دربارهء خوارزميان ، چنين مىگويد : ايشان بهاى درهم را چهار دانگ معين كردند تا بازرگانان دراهم را از سرزمين آنها خارج نكنند . بررسى مسائل سكه‌شناسى و تحقيق در اين‌كه انواع مختلف درهمهاى كم عيار مكشوف در آسياى ميانه از روى نمونهء پول نقرهء محلى پيش از اسلام ضرب شده بوده ، جزء كدام يك از سه نوع سابق الذكر ( محمدى ، مسيبى و غطريفى ) مىباشند از حوصلهء اين كتاب بيرون است . ظاهرا در دوران بعد از اسلام ، براى ضرب مسكوكات از سكه‌هاى خوارزمى و سغدى الهام مىگرفتند . » « 2 » به نظر استاد نفيسى ، « در دورهء سامانيان ، معاملات مردم بخارا با درهم صورت مىگرفت و دينار در خريد و فروش مردم به كار نمىرفت . مسكوكات طلا نيز متداول نبود ، بلكه طلا را چون ثروت و دارايى حفظ مىكردند . دراهم بخارا ، در خارج از اين شهرستان رواج نداشت . قبل از رواج مسكوك ، مبادلات بازرگانى با « كرباس » و « گندم » صورت مىگرفت . بعدا بخارا خداة يا پادشاه بخارا كه نام او « كانا » بود ، فرمان داد تا سكه زدند و سكهء مسين بروزگار خلافت ابو بكر ، زده شد . » « 3 » سكه‌هاى كم‌عيار در عهد سامانيان « يكى از اقدامات حكام عباسى كه بلاشك در زندگى اقتصادى سرزمين ماوراء النهر تأثير مهمى داشته ، رايج ساختن سكه‌هاى پول كم‌عيار بوده . به گفتهء نرشخى ، نخستين كسى كه در بخارا ، درهم نقره ضرب كرد ، « بخارا خدات كانا » بوده كه سى سال حكومت كرد . درهمها از نقرهء خالص ضرب مىشده ، و تصوير بخارا خدات كه تاجى بر سر داشت بر آن منقور بوده . در پايان قرن دوم هجرى ( قرن هشتم ميلادى ) ، سكه‌هاى مزبور از جريان ناپديد گشتند و سكه‌هاى خوارزمى جاى آنها را گرفتند . بخاراييان كه از اين حادثه ناراضى بودند از غطريف بن عطا خواستند كه سكه‌هاى نقره‌اى مانند درهمهاى بخارا خداتان براى ايشان ضرب كنند ولى اين سكه‌ها فقط براى نيازمندى محل به كار رود و از حدود آن ناحيه خارج و صادر نشود . چون نقره در آن زمان گران بود ، غطريف با موافقت نمايندگان شهر ، سكه‌اى از تركيب شش فلز : طلا و نقره و سرب و قلع و آهن و مس ضرب كرد . اين سكه‌ها با تصاوير پيشين ولى با نام غطريف ضرب شدند و بدين سبب به نام غطريفى خوانده شدند . ساكنان بخارا نخست از قبول آن درهمهاى سياه سر باز زدند . بدين‌سبب ، نرخى اجبارى برقرار شد كه شش درهم غطريفى برابر با يك درهم نقرهء خالص باشد . در مورد پرداخت ماليات و خراج نيز درهمهاى غطريفى به نرخ مزبور پذيرفته

--> ( 1 ) . بخارا [ دستاورد قرون وسطى ] ، پيشين . ص 214 - 211 ( به اختصار ) . ( 2 ) . تركستان‌نامه ، پيشين . ص 450 - 447 ( به تناوب و اختصار ) . ( 3 ) . محيط زندگى و احوال و آثار رودكى ، پيشين . ص 70 ( به اختصار ) .