سير تكاملى دادوستد و معاملات چنان كه مىدانيم ، همين كه انسان در نتيجهء تكامل ابزارهاى توليدى زائد بر احتياج خود توليد كرد ، عمل مبادله و دادوستد آغاز گرديد . نخستين معاملات به صورت تهاترى يعنى مبادلهء جنسى با جنس ديگر صورت مىگرفت . تمام جوامع اوليه از « كلان » ها تشكيل مىشدند و كلانها عبارت از مجموعه‌اى از خانواده‌ها بودند كه از پدر و مادر و فرزندان آنها تشكيل مىشد . پس در حقيقت ، كلان قسمتى از افراد قبيله بشمار مىرفت كه علاوه بر علايق مادى و اقتصادى ، به يك « توتم » يا جد مشترك علاقه و بستگى داشت . افراد يك كلان در نتيجهء همكارى و تشريك مساعى ، در شكار ، ماهيگيرى ، كشت و زرع و دامپرورى پيشرفتهايى حاصل كردند و در مقابل قبايل مهاجم و دشمنان ، بطور دسته‌جمعى ، مقاومت و پايدارى مىكردند . به اين ترتيب كلانها جمعيتهاى متحدى بودند كه از كمونيسم و برابرى ابتدايى برخوردار بودند . نخستين كلانها مادرى و بطنى بودند ، يعنى فرزندان بجاى آنكه مثل امروز بوسيلهء پدرانشان مشخص شوند بوسيلهء مادرانشان معين مىگرديدند . در اين جوامع ابتدايى ، نقش زن بسيار مهم بود . به همين جهت ، مورخان و جامعه‌شناسان جديد چنين جوامعى را « مادرشاهى » يا مادرسالارى مىخوانند . . در اين جوامع ، زنها به تهيه و گردآورى مواد غذايى مىپردازند و مردها در راه تهيهء وسايل دفاعى ، نظير تيروكمان و تبر و اره ، تلاش مىكنند . در اين جامعه ، هركس مالك چيزى است كه خود ساخته و پرداخته است ولى در عين‌حال ، حاصل شكار و مواد غذايى در اختيار عموم قرار مىگيرد . رام كردن حيوانات و كشف كشاورزى ، چهرهء جامعهء بشرى را دگرگون ساخت ؛ انسان توانست زائد بر احتياج شخصى ، موادى را ذخيره كند . در نتيجهء ايجاد روابط مبادلاتى ، به وجود « پول » قابل مبادله احتياج پيدا شد . پول مسكوك در آغاز امر وجود نداشت ؛ نقش پول را يك رأس « حشم » ايفا مىكرد . پرورش حيوانات به توسعهء فعاليتهاى كشاورزى كمك كرد ؛ زيرا براى تغذيهء حيوانات علوفه لازم بود . انسان در سايهء تجربه و استنباط ، از گاوآهن در فعاليتهاى كشاورزى استفاده كرد ، و براى توسعهء گله‌دارى و كشاورزى ناچار گرديد به نقاط ديگر كوچ كند ، و گاه از راه جنگ و تجاوز ، زمينها و مراتع ديگران را به حيطهء نفوذ خود بيفزايد . جنگ و رام كردن حيوانات ، اندك