به خبازان بدهند . زنان ارمنى ناچار به دربار رفتند و بست نشستند و بالاخره با پرداخت چهار هزار تومان رشوه ، از اين تحميل رستند . عليقلى خان بجاى درمان دردها از حكام و زمامداران رشوه مىگرفت . وزير آذربايجان در مدت شش ماه اقامت خود ، نزديك به شصت هزار تومان به شاه و وزير اعظم و ساير مصادر امور رشوه داده بود . عليقلى خان ، پس از آنهمه ظلم و جنايت ، به دست شاه سليمان كشته شد در حالىكه 6 هفته قبل ، سه جقه و يك شمشير و خنجر بعنوان خلعت از شاه گرفته بود . » « 1 » حوادث ناگوار مؤلف نقاوة الآثار ، پس از تشريح مبارزهء شديد شاه عباس اول با نقطويان ، از حوادث ناگوار آن ايام ( حدود سال 1002 هجرى ) ياد مىكند و مىنويسد : در سراب آذربايجان ، آنچنان زلزله شد كه منازل تودهء خاك و كلوخ گشت . بعد از دو روز ، باران تند درشت قطره ، دو شبانروز باريد . سيلى عظيم از اين باران برخاست . سپس از زلزلهء وحشتناك لار ، سخن مىگويد و مىنويسد : نه تنها خانه‌ها فروريخت بلكه كوههاى عظيم از هم متلاشى شد . همچنين در اكثر بلاد عراق ( اراك ) بادى تند وزيدن گرفت كه نه تنها درختان كهن بلكه بناها و ديوارها را درهم كوفت بعد ، بارانى تند آمد . آب رودخانه‌ها بالا آمد و موجب ويرانى مساكن و مزارع گرديد ، و در اثر طغيان زاينده‌رود اصفهان ، تمام مزارع و طاحونهاى اطراف رود از بين رفت . رودخانهء قم نيز طغيان كرد و بسيارى از باغات و عمارات ويران شد . در دار السلطنهء قزوين نيز ، سيلى بنيان‌كن نيمه شب به راه افتاد ؛ و اگر تلاش قورچيان و غلامان نبود ، شايد دولتخانهء همايون و بعضى محلات عمده نيز از بين رفته بود . بعد مىنويسد : در اصفهان ، بعد از آن خرابيها ، مرض طاعون پيدا شد و ابتدا روزى بيست سى نفر را مىكشت . بعد ، شمارهء متوفيات فزونى گرفت و مردم آهنگ فرار كردند . ابتدا دولت جلوگيرى مىكرد ولى بعد ، اختيار از دست دولت خارج شد و هركس مىتوانست خانه و زندگى خود را مىگذاشت و فرار را برقرار ترجيح مىداد . پس از پايان تابستان ، از شدت مرض كاسته شد . مردم بمرور ، به مساكن خود بازگشتند . در اين جريان ، ميزان تلفات را از سى تا پنجاه هزار نفر نوشته‌اند . « 2 » طاعون در اواسط قرن هشتم هجرى ، طاعون شديدى حدود بخارا و سمرقند تا آناطولى و روم و قسمتى از اروپا را فراگرفت . اين مرض چندبار از مغرب به مشرق و از مشرق به مغرب سرايت كرد ، و عده‌اى كثير از اهالى بخارا ، سمرقند ، آذربايجان ، آسياى صغير و مصر را به خاك هلاك افكند . چنان كه از كتاب بيان النجوم ابو الفضل حبيش تفليسى برمىآيد ، اين بيمارى ضايعات فراوانى ببار آورد بطوريكه در يك شهر كه شش محله داشت ، خانه‌هاى چهار محله از آدميزاد تهى شد و حتى كسى نمانده بود كه دارايى مردگان را بعنوان وارث تصاحب كند . « 3 »

--> ( 1 ) . ر ك : محمد ابراهيم باستانى پاريزى ، سياست و اقتصاد عصر صفوى ، ص 258 - 256 . ( 2 ) . ر ك : محمود بن هدايت اللّه نوشته‌اى نطنزى ، نقاوة الآثار فى ذكر الاخيار . تصحيح احسان اشراقى ، ص 533 - 528 . ( 3 ) . ر ك : رحيم‌زادهء صفوى ، زندگانى شاه اسماعيل صفوى . به اهتمام يوسف‌پور صفوى ، ص 48 .