خوش‌تراشى كه به چوب شمشاد معروف است مىسازند . خربزه و هلوى رى معروف است و يك نوع گل در آنجاست كه به كار شستن بدن مىآيد و بسيار نرم است . از قزوين ، عباهاى خوش‌دوخت و همچنين خورجينهاى چرمى كه به كار مسافرين مىآيد ، و انواع كمان براى تيراندازى و نعناع صادر مىگردد . قم به تهيهء كرسى و لجام و ركاب و قماشهاى متنوع و زعفران فراوان معروف است . از كاشان يك نوع خرماى نارس و طرخون صادر مىشود . اصفهان از حيث عبا و گوشت نمكسود و قفلهايى كه در آن شهر ساخته مىشود شهرت دارد . از همدان و نواحى آن ، پنير و زعفران فراوان و پوست روباه و سمور صادر مىشود ، و در حوالى همدان ، معدن قلع وجود دارد قماش متنوع و موزه‌هاى خوب در آن شهر ساخته مىشود . » « 1 » ابن حوقل نيز از صفحهء 101 تا 117 كتاب خود را به ذكر مختصات اجتماعى و اقتصادى ايالت جبال اختصاص داده است . « 2 » در كتاب حدود العالم در وصف رى ، مىخوانيم : « شهرى است عظيم و آبادان و با خواسته ، و مردم و بازرگانان بسيار ، و مستقر پادشاه جبال . آبهاى ايشان از كاريز است و از وى كرباس و برد و پنبه و عصاره و روغن و نبيذ خيزد و از نواحى او طيلسانهاى پشمين نيكو خيزد ؛ و محمد زكريا بيشك از آنجا بود . » « 3 » ابن حوقل در صورة الارض ، ضمن توصيف اصفهان ، مىنويسد : « كرينه » بازارى دارد كه مردم در نوروز به مدت هفت روز در آن گرد مىآيند و به عيش‌ونوش و تفريح مىپردازند ، و از انواع غذاها و آرايشها بهره‌مند مىشوند ، چنان كه سبب اعجاب حاضران مىشود . مردم شهر و گروهى كه از اطراف آن يا از جاهاى دور مىآيند براى اين جشن هزينه‌هاى گزافى مىكنند . » « 4 » گيلان و ايالات شمالى هنگامى كه مقدسى در قرن چهارم كتاب خود را مىنوشت ، يعنى وقتى كه قدرت آل بويه در حد كمال بود ، تمام گيلان و ولايات كوهستانى كه در شرق گيلان و در امتداد سواحل درياى خزر قرار داشت ، يعنى طبرستان و جرجان و قومس ، جزء ايالت ديلم بود ، ولى بعدها اين نواحى از هم تفكيك شد . در قرن هشتم ، به قول حمد اللّه مستوفى ، لاهيجان و فومن ، دار الملك جيلانات بود . ابو الفداء نيز لاهيجان را نام برده ، گويد : در خاور دهانهء سفيدرود است . به قول مستوفى ، حاصلش برنج ، ابريشم و اندك غله مىباشد ، و نارنج و ترنج و ميوه‌هاى گرمسيرى فراوان است . مستوفى يكى از قديمترين مؤلفينى است كه از رشت ، كرسى فعلى گيلان ، اسم برد ، و راجع به محصولات آن مىنويسد كه : حاصلش غله ، پنبه ، ابريشم و برنج است . مستوفى و ابو الفداء محصولات اين منطقه را غله ، پنبه ، برنج و نارنج و ترنج و ليمو مىدانند . « 5 »

--> ( 1 ) . همان . ص 245 . ( 2 ) . ر ك : صورة الارض ، پيشين . ( 3 ) . جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، پيشين . ( ضمائم ) . ص 547 . ( 4 ) . صورة الارض ، پيشين . ص 107 . ( 5 ) . ر ك : همان . ص 188 - 186 .