مرتضى راوندى
357
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
دشتى بود عريض ، انواع سبزيها مىكاشتند و از عهد دولت شاه مرحوم ، محمد شاه غازى ، تا همين سال مزبور ( يعنى 1269 هجرى ، سال ششم از سلطنت ناصر الدين شاه ) قاپوق كه مقصرين را بپاى آن سياست مىكردند در وسط اين ميدان بود و كسبهء بسيار پست ، از قبيل جگرك بره و گاوفروش و نعلبند و امثالهم ، سايبانهاى كرباس ميدانى در آنجا افراشته امتعهء نالايق خود را مىفروختند . بعلاوه ، مرغفروشها و برهدارها نيز در اين موقع ، به كسب مىپرداختند . الغرض ، اين مكان كه فعلا متنزهى است نمايان ، محلى بسيار كثيف و مجتمع هرگونه فضول قاذورات بود . و در تاريخ مزبور ، به دست پدرم ( يعنى حاجى على خان حاجب الدوله ، پدر محمد حسن خان صنيع الدوله و اعتماد السلطنه ) ساخته و از هر پليدى پرداخته شد ، به حدى كه امروز نزهتگاه مردم است و چند سال ، اينجا در ايام رمضان ، بساطاندازى مىشد و امتعهء متنوعهء ايران و فرنگ ( مشابه اكسپوزيسيون ) در نهايت آراستگى عرضه مىشد . افسوس كه اين وضع بهم خورد . » [ ص 63 ] . نام قديم ديگر سبزهميدان « تخته پل » بود كه ظاهرا به معنى پل تختهاى است . اما درست معلوم نيست كه چرا به آن اين نام را داده بودهاند . به احتمال قوى ، اين نقطه محل پلى بوده است بر روى يكى از رودخانههاى مغرب تهران ( مثل رودخانهء ونك يا كن ) كه از اراضى نزديك به تهران قديم كه حاليه داخل شهر شده ، عبور مىكرد ، و بعد از وسعت پيدا كردن شهر و خراب كردن خندق اول آن ( در سال 1284 قمرى ) كه حد شمالى آن خيابان برق كنونى و حد غربى آن به ضلع شرقى خيابان ناصريه ، معروف به كنار خندق بوده ، مجارى آبها را دور تر ، يعنى بيشتر به طرف مغرب ، بردهاند . رودخانهء كن تا قبل از آنكه خندق دوم شهر تهران احداث شود ، از محل مريضخانهء دولتى ( مريضخانهء سيناى كنونى ) مىگذشت و هيچ بعيد نيست كه همين رودخانه بوده است كه از طريق سبزهميدان حاليه به طرف جنوب شرقى مىرفته است . مرحوم هدايت ، در آخر روضة الصفاى ناصرى ، [ ج 10 ، ص 814 ] در باب بناى سبزه - ميدان ، چنين مىنويسد : « ديگر از بناهاى عهد ناصرى ، عمارت ميدان در تخته پل مشهور به سبزميدان است كه سالهاى بسيار ، محل ذبح گاو و گوسفند و بخس و خار و جيفهء مردار متعذر بود ، و گناهكاران واجب القتل را در آن محل بردار مىزدند و مقتول مىكردند ، و فى الواقع بس ناشايسته و ناپسند بود كه مبتداى دربار ارك خاص شاهنشاهى مطرح و ملعب الواط و مذبح حيوانات باشد . حضرت شاهنشاهى مقرر فرمود كه دار را به خارج شهر برپاى دارند ، و اين مكان لايق را سرايى دولتى و تاجرنشين سازند و در اطراف آن ، حجرات فوقانى و تحتانى پردازند ، و دكاكين آن را بلورفروشان به بلورينه آلات رنگين نمايند ، و حوضهء آب صاف در سبزميدان ، چون نافخوبان ، بيارايند ، و چنين كردند و اكنون محلى پاك و جايى باصفاست . . . » بناى ميدان تخته پل ، يا سبزميدان ، در سال 1269 ، يعنى قريب به يك سال بعد از عزل و قتل ميرزا تقى خان اميركبير انجام يافته ولى ظاهر اين است كه شروع به اين كار ، مثل شروع بناى مدرسهء دار الفنون و بسى ابنيهء ديگر ، در عهد صدرات او شده منتهى عمر وى به اتمام آنها وفا نكرده است . در همين روضة الصفاى ناصرى مرحوم هدايت ، يكى ديگر از ابنيهء جديدهء عهد ناصر - الدين شاه را كه به مباشرت حاجى على خان حاجب الدوله اتمام پذيرفته ( خيابان تخته پل