داشتن از باران ، آنها را با سفال پوشانده‌اند . در راهروها و كوچه‌ها راه رفتن مشكل است و اكثر بايد تا قوزك پا در گل فرو رفت . شهر داراى يك قبرستان قديمى است و يك يا دو مجراى فاضل آب دارد و از هرگونه تشكيلات بهداشتى عارى است . در بيشتر خانه‌ها مستراح به صورت چاههايى است كه راهى به خارج ندارد و در چند مترى آنها چاههايى است كه آب مشروب خود را از آن برمىدارند . خاكروبه و زباله را در فضاى باز مىريزند . در زمستان ، استخرها را از آب جارى آلوده پر مىكنند و وقتى كه يخ بزند ، همان يخ آلوده را در يخچالها براى استفادهء تابستانى انبار مىكنند . » « 1 » « تقريبا تمام پسرها و عده‌اى از دخترها به مكتبخانه مىروند و در آنجا خواندن و نوشتن مىآموزند و آياتى از قرآن را حفظ مىكنند . از چند سال قبل ، مدرسه‌هايى به سبك مدارس اروپايى ، در اين شهر تأسيس شده است كه در آنها فارسى ، عربى ، فرانسه ، روسى ، هندسه ، جبر ، حساب و جغرافيا تدريس مىشود . م . ا . اف . چرچيل كه در سال 1321 هجرى ( 1903 ميلادى ) در امتحان يكى از مدارس حضور داشت ، از استعداد فوق العادهء عده‌اى از دانش - آموزان اظهار شگفتى مىكرد . » « 2 » بازارهاى شهر رشت : دكتر فوريه در 11 ربيع الثانى سال 1309 ، در وصف رشت چنين مىنويسد : « رشت شهرى است كه 30 هزار نفر جمعيت دارد ، و در ميان باغات وسيع ، با بامهاى سراشيب ، بوضعى زيبا ساخته شده است . هم تميز است و هم بازارهاى آن از مال التجاره مملو . كاروانسراهاى آن مركز انبار امتعه‌اى است كه بين ايران و اروپا از راه درياى خزر مبادله مىشود . در آنجا فرشهايى از ابريشم ، به اشكال مختلف و نقوش زيبا با گلدوزى ، درست مىكنند كه شهرتى بسزا دارد . « 3 » اصلاحات شهرى و فعاليتهاى بهداشتى در عهد اميركبير تا قبل از استقرار صدارت امير ، در شهرهاى ايران ، از لحاظ رعايت اصول بهداشت عمومى و نظافت و پاكيزگى شهر و ديگر امور ، نظم و حسابى وجود نداشت . امير براى نخستين‌بار ، تصميم گرفت كه از بيماريهاى همه‌گير ، نظير آبله و و با ، جلوگيرى كند و براى پذيرايى از بيماران ، به تأسيس بيمارستان دولتى اقدام كرد . آبله كوبى از زمان فتحعلى شاه ، در ايران سابقه داشت ، و دكتر كرميك « 4 » انگليسى رساله‌اى در اين باب نوشت و ترجمه آن به دست مردم افتاد . ولى آبله‌كوبى عمومى از ابتكارات و اقدامات خير امير است . روزنامهء وقايع اتفاقيه ، مكرر ، در باب لزوم آبله‌كوبى ، مقالاتى نوشت . مردم بتدريج ، به سودمندى اين اقدام پىبردند . آبله - كوبى كودكان همگانى و اجبارى بود . مسؤول آبله‌كوبى گيلان نوشت : « در اوايل ، اهل آنجا احتراز از اين معنى داشتند . بعد از آن‌كه به وضوح پيوست كه اين آبله‌كوبى بسيار مفيد است ،

--> ( 1 ) . ه . ل . رابينو ، ولايات دار المرز ايران ، گيلان . ترجمهء جعفر خمامىزاده ، ص 76 - 71 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 93 . ( 3 ) . دكتر فوريه ، سه سال در دربار ايران . ترجمهء عباس اقبال ، ص 312 . ( 4 ) Cormick