نيست ، براى اينكه همهء آنها داراى شهرهايى هستند كه زندگى سياسى ملتها ، در آن اداره مىشود . به عبارت ديگر ، شما ممكن است با هواپيما به دور دنيا حركت كنيد و در عقب افتاده - ترين كشور نيز وارد يك فرودگاه عالى و تميز شويد ، ولى همان نقطه ، عبارت از مركز تجمع سياسى و اقتصادى يك منطقهء بزرگ است كه از حيث صنعت و كشاورزى ، عقب‌افتاده و درآمد فردى ناچيز دارد و اقتصاد خانوادگى در آنجا حكمفرماست . نمو سريع شهرها در قسمتهاى صنعتى و تجارتى جهان ، تماسها و دادوستد مردم دنيا را زياد مىنمايد . بر خلاف آن روزهايى كه هر فاميل يا آبادى قسمت عمدهء خوراك ، سوخت و البسهء خود را در محيطى به شعاع پنج تا ده ميل فراهم مىساخت ، امروز حتى فقيرترين شهرها قهوهء خود را از برزيل تهيه مىنمايد . گندم و گوشت گاو را از هزارها ميل فاصله حمل ، و پشم و كره از استراليا و عروسك را از ژاپن خريدارى مىنمايند . براى حمل اين كالاها به محل ، در وقت معين و به طرز درست و بقيمتى كه مورد قبول مصرف‌كننده باشد ، بايد خدمات زيادى بوسيلهء دلالها ، بانكها ، باربندها ، ملوانان ، دستگاههاى تبليغاتى ، عمده‌فروشها خرده‌فروشها و . . . انجام گيرد . » « 1 » اثر تخريبى يك لشكركشى : غالبا شهرها و آباديها در اثر لشكركشى سلاطين و جنگ و ستيز فئودالها ، به ويرانه تبديل مىشد . نويسندهء عالم آراى عباسى ، دربارهء شهر تبريز پس از عزيمت قواى ترك و بازگشت حمزه ميرزا به آن شهر ، چنين مىنويسد : « . . روزى كه به شهر آمد ، طرفه شهرى به نظر درآمد . جميع خانه‌ها كه به طلا و لاجورد تزيين يافته بود ، خراب شده ؛ درها و پنجره‌ها نقاشى كنده شده ، بجاى هيمه سوخته شده بود ؛ درختان باغها و باغچه‌ها قطع شده . . . از چندين خانهء دلنشين ، يك خانه كه استعداد نشيمن يكى از اوسط الناس را داشته باشد ، سالم نمانده بود . . . جميع دكاكين و خانات كاشىكار دو طبقه و حمامات ويران شده . . . « 2 » » از پايان دورهء صفويه تا روى كار آمدن كريم خان زند ، فعاليت عمرانى جالبى در ايران صورت نگرفت . كريم خان در دورهء كوتاه فرمانروايى خود ، در راه آبادى شيراز و سعادت مردم ايران قدمهايى برداشت ولى با مرگ او ، در نتيجهء جنگهاى متوالى و كشمكش مدعيان تاج و تخت جز كشتار و تخريب ، كارى انجام نشد . از دورهء فتحعلى شاه ، از بركت امنيت نسبى ، با كندى ، قدمهايى در راه عمران و نوسازى بعضى از شهرها برداشته شد . وضع شهرها در عهد قاجاريه سرهنگ در وويل كه در عهد فتحعلى شاه ، از ايران ديدن كرده است ، دربارهء ايران آن روز مىنويسد : « در اين عصر ، صرفنظر از شهر زيباى شيراز و چند شهر ديگر فارس و عراق عجم ، سراسر ايران ويرانهء بزرگ و دشت بايرى بيش نبود و فشار مصائب جنگ و يغما و چپاول ، از ساكنين معدود آن ، شوق و قدرت به كار را براى آباد كردن سرزمين خود ، ربوده بود . اقدامات ظاهرى و تظاهرات شاه به نيكوكارى ، دردى از مردم دوا نكرد بلكه حرص و ستمگرى ، بخصوص خست و دنائت و پولدوستى فتحعلى شاه ، بار مصائب را سنگين‌تر ساخت . فتحعلى شاه براى عمران و آبادى شهرها

--> ( 1 ) . جغرافياى اقتصادى جهان . پيشين . ص 148 . ( 2 ) . به نقل از : زندگانى شاه عباس اول ، پيشين . ص 91 .