نخستين فعاليتهاى اقتصادى در ايران به نظر دياكونوف ، از دورانهاى بسيار كهن ، يعنى از عهد نوسنگى ( نئوليت ) ، در بسيارى از نواحى آذربايجان ، از بركت رودها و جويبارهايى كه از كوهها سرازير مىشد ، فعاليتهاى كشاورزى صورت مىگرفت ، ولى دستگاههاى عظيم و متمركز آبيارى ، نظير آنچه در بابل و مصر پديد آمده بود ، در ايران ضرورت پيدا نكرد ؛ چه ايران از لحاظ تكامل اجتماعى و طرز توليد و وسايل كار با كشورهاى نامبرده قابل قياس نبود و در مرحلهء ابتداييترى قرار داشت . « 1 » در پرسپوليس ، « استخر ، در نتيجهء تحقيقات ، هرتسفلد ، معلوم شده است كه مردم در ساختمانهاى گلى بطور دسته‌جمعى و در شرايط مادرشاهى زندگى مىكردند ؛ نكاح دسته‌جمعى بود و هنوز مرد قدرت مطلق را بدست نياورده بود . تصوير خوك و بز و گوسفند بر ظروف كه با چرخ كوزه‌گرى بدوى ساخته شده و مجسمه‌هاى كوچك گاو نر و ماده كه محتملا مربوط به مراسم دينى بوده ، از وجود دامدارى و ، به ظن غالب ، از دامدارى در شرايط اسكان حكايت مىكند . دربارهء جامعه ماد ، در عصر حجر و مس ، مىتوان از روى نتايج حفاريهاى تپهء حصار ، نزديك دامغان و تپهء گيان نزديك نهاوند ، و تپهء سيلك نزديك كاشان و گوى تپه نزديك رضائيه ، داورى كرد . قديمترين قشرهاى تپه‌هاى مزبور را مىتوان به دورهء پايان هزارهء چهارم و آغاز هزارهء سوم قبل از ميلاد مربوط دانست . در آن عصر ، سرزمين ماد در مرحلهء تمدن سفالين ملون زيست مىكرد و علائم نخستين تقسيم مهم و اجتماعى كار ، تقسيم كار ميان قبايل شبان پيشه و زراعت پيشه پديد آمده بود . در دامنهء كوهها از جويها براى آبيارى استفاده مىشد و براى نخستين‌بار ، غلات اهلى شده ، محتملا جو و گندم وحشى و گندم كشت مىشد . از خيش و بستن گاو به آن ، در هزارهء دوم و حتى پايان هزارهء سوم ق . م . اطلاع داشتند . فراوانى تصاوير دامهاى بزرگ شاخدار و گوسفندان كه بر ظروف آن دوران ديده مىشود ، از اهميت خاص دامدارى حكايت مىكند . در اين دوران ، بتدريج ، نقاط مسكونى دائمى ( دهكده‌ها ) كه هنوز مستحكم نبودند ، ايجاد گشت . برخى مصنوعات و آلات مسين پديد آمد . مجموع اين پيشرفتها اجازه داد كه پيشهء نساجى و كوزه‌گرى ترقى بسيار كند . بتدريج ، شرايط براى انتقال به دومين دورهء مهم تقسيم اجتماعى كار ، يعنى تقسيم به پيشه و زراعت ، فراهم آمد . تزيينات پيچ در پيچ هندسى ظروف ( و محتملا منسوجات ) از خصوصيات اين دوره بشمار مىرود كه در طى آن ، مصنوعات كوزه‌گران و نساجان زمينهء اصلى هنرنمايى و آفرينش هنرى بود . « 2 » به نظر گيرشمن ، در آغاز هزارهء اول قبل از ميلاد ، دو واقعهء بسيار مهم و غير مرتبط در تاريخ ملل آسياى غربى مؤثر بوده است : يكى مهاجمهء هند و اروپاييان ، و ديگرى استعمال روزافزون آهن . مهاجمان يعنى سواران ايرانى با زن و بچه و گله ، وارد مىشدند و در خدمت امراى محل قرار مىگرفتند ، و همينها سرانجام به صورت امراى محلى قدرت را ، دست گرفتند ، ورود

--> ( 1 ) . ر ك : تاريخ ماد ، پيشين . ص 110 ( 2 ) . ر ك : همان . ص 128 - 127 .