دروازهء دولت ، دروازهء فين ، دروازهء قصر ملك ، دروازهء قم و دروازهء اصفهان . » « 1 » شهر كاشان : كاررى مىنويسد : « كاشان هم مثل قم بوسيلهء خانى اداره مىشود . دور شهر را دو ديوار به فاصله‌اى اندك احاطه كرده . بازار شهر وسيع جالب و ديدنى است . صنعتگران زيادى دارد ؛ مسگران هنرمند ماهر ، روى ظروف مسى كنده‌كاريهاى زيبايى مىكنند . كوچه‌ها غالبا زيبا و آبادند . كاروانسراها در همه‌جا دو طبقه ، معمور و دايرند . بازرگان ، پيشه‌ور ، هنرمند هر جا به چشم مىخورد . حياطها همه وسيع و داراى حوض آبند . اغلب بازرگانان ساكن اين كاروانسراها شب را در كنار حوض بساط شام و رختخواب مىگسترند و به استراحت مىپردازند . اطراف در پنجره‌هاى منازل و حجرات و دكانها را با آجرهاى رنگى زينت داده‌اند . محصول صنعتى شهر انواع پارچه‌هاى حرير است . تجارت اين كالا عدهء بيشمارى از بازرگانان را از اطراف و اكناف كشور به اين شهر كشانده است . مقدار زيادى از اين محصول به هند و ساير ممالك آسيايى صادر مىشود . رفيق من ، « مالاشى » ، تافته‌اى به طول سه گزونيم و به عرض دو پالم و ربع ، به من نشان داد كه به دو عباسى خريده بود ، در صورتىكه 38 فولس ارزش داشت . » « 2 » توماس هربرت انگليسى ، كه در سال 1628 ميلادى ( سال آخر سلطنت شاه عباس اول ) ، به كاشان آمده است ، چنين مىگويد : « كاشان را از حيث عظمت و ثروت و زيبايى ، حقا مىتوان دوم شهر ايران ناميد . سكنهء آن قريب چهار هزار خانوار مىباشند . خانه‌ها خوب ساخته شده . داخل بسيارى از آنها گچبرى و نقاشى شده است . مساجد و امامزاده‌ها داراى گنبدهاى زيبا و به رنگ فيروزه‌اى است . بازار كاشان خيلى بزرگ و يكنواخت و انباشته از انواع منسوجات ابريشمى و زرىدوزى و پشمى است ، كه از حيث بافت و رنگ‌آميزى در دنيا بينظير است . بطور خلاصه ، مىتوان گفت كه كشور ايران شهرى بهتر از كاشان ، از حيث صنعت و مدنيت و حسن ادارهء امور ، ندارد . اين شهر از جهت تفريح و خوشگذرانى هم نقصى ندارد . باغهاى فراوان و ميوه‌هاى گوناگون دارد . كاروانسراى اين شهر ، بسيار عالى و بينظير است ، و از تمام كاروانسراهايى كه ما در ايران ديديم بهتر است . اين مهمانسراى وسيع و مجلل ، طورى ساخته شده كه موكب بزرگترين پادشاهان آسيا مىتواند در آن منزل نمايد . اين بناى دولتى را شاه عباس كبير براى آسايش مسافرين ساخته است . » نيم قرن بعد ، شاردن فرانسوى ، بناهاى كاشان را بدينگونه توصيف كرده است : « ساختمانهاى كاشان از آجر و خشت بنا شده است . بازارها و گرمابه‌هاى آن فوق - العاده عالى و خوب و تميز و خوش ساخت است . كاروانسراهاى متعدد نيز در اين شهر ، ديده مىشود . كاروانسراى شاهى كه در خارج كاشان در جوار دروازهء شرقى ساخته شده است ، عاليترين مهمانخانهء شهر و بهترين كاروانسراى تمام ايران بشمار مىرود . وى پس از شرح مفصلى كه از نقشهء بنا و قسمتهاى داخلى و تزيينات اين كاروانسراى دو طبقه داده است ، اضافه مىكند كه در جوار بناى مذكور ، كاخ همايونى و در روبرو ، عمارت مخصوص اقامت سفيران ديده مىشود . هردو بنا يادگار شاهنشاه بزرگ مزبور است و هريك باغات بسيار زيبا و مصفايى

--> ( 1 ) . سياحتنامهء شاردن ، پيشين . ج 3 ص 83 - 82 ( به اختصار ) . ( 2 ) . سفرنامهء كاررى ، پيشين . ص 58 - 57