اسكندريه و سيراف ( از مهمترين بنادر ايران در قرون وسطى ؛ واقع در خليج فارس ) دار التجاره‌ها نزديك بندر ، و در نيشابور و شيراز در مركز شهر قرار داشت . در ايران و تركستان ، حمالها بار را روى دوش خود حمل مىكردند ، در حالىكه در سوريه و بين النهرين بار را روى سر مىگذاشتند . دريابانان و كارگران كشتى ، گاه بجهات سياسى و غالبا براى كسب اضافه مزد ، اعتصاب مىكردند . تأمين آذوقهء بغداد به كار آنها بستگى داشت و هر وقت دست به اعتصاب مىزدند ، آرد و خرما بسرعت رو به نقصان مىرفت و بهاى آنها فزونى مىگرفت . در اين موارد ، پليس مسلح ناچار به مداخله مىشد تا به اعتصاب و اجتماع كارگران در بندرها و صحن مسجدها خاتمه دهد . طبق مقررات مذهبى ، حكومتها در تعيين قيمت اجناس حق مداخله نداشتند ، مگر در موقع جنگ و قحطى . فقط در اين موارد استثنايى بود كه دولت مىتوانست قيمت مواد غذايى كه مورد احتياج عمومى است ، نظير نان و خرما و روغن را تعيين كند . در موارد عادى ، عمده‌فروشان بازار با توجه به اصل عرضه و تقاضا قيمت هر كالايى را تعيين مىكردند . در مواردى كه واردات زياد بود ، قيمتها تنزل ، و هر وقت متاعى كمياب مىشد ، قيمتش ترقى مىكرد . در اين موقع ، دلالها كه واسطهء معامله بين بازرگانان بزرگ بودند ، بيش از پيش فعاليت مىكردند . از سال 900 تا سال 1300 ميلادى ، در قاهرهء قديم ، قيمت غلات بسرعت فزونى گرفت و به‌همين مناسبت بهاى نان بالا رفت . در قرن دوازدهم و سيزدهم ، افزايش نسبى قيمتها ناراحت‌كننده بود ، و به‌همين جهت منحنى هزينهء زندگى قوس صعودى داشت . » « 1 » بازارها : « بازار كه به تازى « سوق » ولى در خراسان « كوى » مىگفتند ، كوچهء طولانى و سرپوشيده‌اى بود كه عرض آن بطور متوسط ، 15 متر و سقفش هلالى بود . در اين بازار ، براى استفاده از هوا و نور ، در فاصله‌هاى معين ، منفذ و پنجره‌اى در سقف ايجاد كرده بودند كه قطر آن در حدود يك متر بود . طاقهاى آجرى فراوانى بازارها را پوشانيده بود . براى آنكه بازارهاى مهم از خطر تجاوز در امان باشد ، در اول و آخر آنها در آهنى مىگذاشتند . در تركستان ، ايران ، ماوراء قفقاز ، ارمنستان ، افغانستان و بين النهرين بازارها سرپوشيده و سقف آن هلالى بود ، ولى در سوريه و مصر كه كمتر احتمال بارندگى مىرفت نخست روى طاق را چوب‌بست مىزدند و سپس روى آن را با حصير مىپوشانيدند تا از حرارت خورشيد گزندى به مردم نرسد ، ولى در مناطق مجاور درياى سياه و بحر خزر كه باران به حد وفور مىباريد ، معمولا بازارها در فضاى آزاد داير مىشد منتها براى حفظ كالاها و مشتريان از ريزش باران ، از چادرها و سايبانهاى عريض استفاده مىكردند . دكه‌ها و دكانهايى كه عرض متوسط آنها در حدود شش متر بود ، در و پنجره‌اى نداشت . به‌همين مناسبت ، شبها ، بازرگانها و پيشه‌وران ، محل كسب خود را با پرده يا با تخته‌هاى چوبى كه وسط آنها حلقهء آهنى داشت ، از دستبرد دزدان حفظ و حراست مىكردند ، به اين ترتيب كه پس از تعطيل و ترك دكان ، ميله‌اى آهنى را از وسط حلقه‌ها مىگذرانيدند و دو طرف آن را قفل مىكردند . اين دكانها بيشتر در طبقهء پايين ساخته مىشد و از سطح زمين بيش از دوپا ارتفاع نداشت . در نزديكى آنها پستويى بود كه كارهاى ادارى و دفترى تجارتخانه و دكان در آن

--> ( 1 ) . زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، پيشين ، ص 287 - 285 .