در مرآت البلدان ، در باب دلف‌آباد عراق ( اراك ) چنين آمده است : ابو دلف عباسى در محال فراهان ، شهرى بناكرد مشتمل بر دو مرتبهء تحتانى و فوقانى ، يعنى همچنانكه در روى زمين عمارات و بيوتات و مساجد و خانات و اسواق و غيره بود ، در زيرزمين نيز بعينه همين قسم شهرى ساخت كه هرگاه دشمن رو نمايد و اين شهر را محاصره كند ، اهل شهر در طبقهء زيرين رفته از شر دشمن محفوظ باشند . اين شهر موسوم به « دلف‌آباد » بود [ ج 1 ، ص 538 ] . « 1 » بطور كلى خانه‌هاى رى ، اكثر از خشت خام و گاه از خشت و آجر بود . از دورهء صفويه به بعد ، در اثر آمدورفت تجار و سياستمداران خارجى به ايران ، مطالعه در امور اجتماعى و اقتصادى ايرانيان وسعت گرفت ؛ از جمله راجع به خانه‌سازى ايرانيان نيز مطالبى نوشته شد . ساختمانهاى ايران به نظر تاورنيه : تاورنيه در مورد ساختمانهاى ايران مىگويد : چون در ايران سنگ و چوب خيلى كم است ، تمام شهرها باستثناى چند خانه ، از گل بنا شده‌اند ؛ اما خاك اصفهان چسبناك و محكم است و چون خشك شد محكم مىشود . ديوارها را از چينه و مهره مىسازند و عرض مهره‌ها را به تناسب ارتفاعى كه به ديوار مىدهند ، كم و زياد مىكنند و روى هر طبقه كه سه پا ارتفاع دارد ، چند رگ خشت به كار مىبرند . اين خشتها را در يك قالب مربعى كه سه انگشت قطر و هفت هشت اصبع طول و عرض دارد ، مىمالند و براى اينكه بعد از خشك شدن خرد نشود ، قدرى كاه ميان گل مىريزند . تا طبقهء اول چينه خشك نشود ، مهرهء ديگر برويش نمىگذارند ، و هرچه بالا مىروند ، عرض مهره‌ها را كم مىكنند . بناهايى كه از خشت مىسازند ، خيلى پاكيزه و تميز مىشود ؛ زيرا روى آن را كاهگل مىمالند و معايب و ناهمواريهاى آنها را مىپوشانند ، و روى كاهگل آهك آميخته با رنگ سبز و كتيرا كشيده آنقدر ماله مىكشند تا مثل مرمر براق شود ؛ ولى فقرا به همان ديوار لخت اكتفا مىكنند يا رنگ ارزانى روى آن مىمالند . وى راجع به بناهاى ايران در آن دوره ، مىنويسد : در وسط خانه ، يك بناى سرپوشيدهء ستون‌دار كه 20 الى 30 پاى مربع فضاى آن است ، ديده مىشود و در ميانش يك حوض پر از آب مىسازند كه يك طرفش به كلى باز و بىحفاظ است . از پاى ديوار تا كنار حوض را فرش مى - اندازند و در هر زاويهء اين سرپوشيده يك اتاق كوچك براى نشستن بنا كرده‌اند ، و در پشت آن ، يك طاق بزرگ كه از قالى و تشك و پشتى مفروش است كه نوع پوشش آن بسته به شأن و ثروت صاحبخانه گران يا ارزان است . در دو طرف سرپوشيده ، دو اتاق ديگر هست كه درهاى متعدد دارند و داخل يكديگر مىشوند . نقشهء همه خانه‌ها همين است ، منتها خانهء بزرگان وسيعتر و داراى چهار سرپوشيده و تالار بزرگ است كه در جهات اربعه بنا شده است ، و هريك از آنها دو اتاق در هر طرفى دارند كه جمعا 8 اتاق مىشود كه تالار بزرگى را احاطه كرده‌اند . كليهء ابنيهء ايران كرسى دارند و مرتفع هستند و بندرت طبقهء سوم در بنايى ديده مىشود . تمام تالارها و اتاقها با طاق آجرى مسقف شده و ايرانيها در اين صنعت بر ما تفوق دارند ؛ زيرا كه هم زودتر و هم كم‌خرج‌تر و بهتر از ما طاق آجرى را به اتمام مىرسانند و بعضى از آن طاقها بسيار بلند و وسيع هستند ، و بر كمال قدرت و هنرمندى كارگران آن دلالت دارد .

--> ( 1 ) . رى باستان ، پيشين . ص 335 - 334 ( به اختصار ) .