همه نوع فرآورده و كالاى ايرانى بودند بطوريكه موازنهء نسبى بين واردات و صادرات دو كشور برقرار مىشد ؛ در حالىكه ديگر كشورهاى خارجى همواره سعى مىكردند بر واردات خود به ايران بيفزايند ؛ چنان كه واردات ايران از بريتانيا و هند ، پنج برابر صادراتش به آن كشورها بود . « 1 » راههايى كه تهران را به مركزهاى بازرگانى مىپيوست از اينقرار بود : 1 . راه خليج فارس - بوشهر - شيراز - اصفهان - تهران 2 . راه بغداد - كرمانشاه - تهران 3 . راه ترابوزان - تبريز - تهران 4 . راه باتوم - تفليس - ايروان - تبريز - تهران 5 . راه درياى خزر - باكو - بندر پهلوى - رشت - تهران 6 . راه كراسنوودسك - عشق‌آباد - مشهد از اين شش راه ، سه راه نخستين ، بر خلاف راههاى ديگر ، طولانى ، دشوار و پرهزينه بود . همين عوامل به نفع مناسبات بازرگانى ايران با روسيه سامان مىگرفت . قرارداد 1907 از مدتها پيش ، بين دو دولت متجاوز انگلستان و روسيهء تزارى ، بر سر چگونگى تجاوز به ممالك خاورميانه ، اختلاف بود . پس از شكست روسيه از ژاپن ، روسيهء تزارى براى آنكه بتواند در برابر حريف تازه‌نفس خويش آلمان پايدارى كند ، بر آن شد كه به اختلافات خود با انگلستان ، بر سر چين و منچورى و راه‌آهن آن و به تعارضى كه با آن كشور دربارهء ايران و افغانستان و تبت داشتند ، پايان دهد . « مذاكرات در اوت 1907 به نتيجه رسيد و بموجب اين قرارداد ، ايران به سه منطقهء نفوذ تجزيه گشت : 1 . منطقهء نفوذ روسيه در شمال ايران به خطى محدود مىشد كه از قصر شيرين و اصفهان و يزد و ذو الفقار مىگذشت . 2 . منطقهء نفوذ انگليس در جنوب به خطى منتهى مىشد كه از بندرعباس به كرمان و بيرجند مىپيوست . 3 . ميان اين دو منطقه ، ناحيه‌اى بيطرف اعلام شد و هردو طرف مجاز به تحصيل امتياز در آن بودند . منطقهء نفوذ انگليس ، بيشتر جنبهء نظامى داشت و براى حفظ راههايى بود كه به افغانستان و بلوچستان مىرسيد ، اما منطقهء نفوذ روسيه قسمت آباد و حاصلخيز و پرجمعيت ايران را شامل مىشد . ميان اين دو منطقه ، ميدان رقابت دو دولت باقى ماند . به اين ترتيب ، روسيه و انگليس ، ايران و افغانستان و تبت را ميان خود تقسيم كردند تا بتوانند خود را براى جنگ با آلمان حاضر كنند . » « 2 » در فصل چهارم همين قرارداد ، به مطالبات مالى دو دولت توجه شده است : « واضح است كه عايدات گمركات ايران غير از گمركات فارس و خليج فارس ، كه محل تأديهء اصل و فرع

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 9 . ( 2 ) . قرارداد 1907 بين روس و انگليس راجع به ايران . ترجمهء على وحيد مازندرانى . ص 76 .