ايران مداخله كنند . از شكست تركمانچاى ( 1828 ميلادى ) تا نخستين قرارداد ليانازوف ( 1876 ) حمله و تجاوز اقتصادى و سياسى و نظامى روزافزون دو امپرياليسم تزارى و بريتانيا و رقابت آن‌دو ، عناصر منحط و ارتجاعى را پيوسته به دو قطب روس و انگليس جذب مىكرد و عناصر مترقى و آزاديخواه را به مبارزه و چاره‌جويى برمىانگيخت . الكساندر خودزكو ، سركنسول روسيهء تزارى ، در كتاب سرزمين گيلان ، كمابيش به تجاوزات و مداخلات نارواى روسيهء تزارى در امور داخلى ايران اشاره مىكند و آشكارا مىنويسد كه پس از عهدنامهء تركمانچاى ، و عهدنامه‌هاى تحميلى بعدى ، پادشاه ايران از ايجاد بحريهء نظامى در درياى خزر بىنصيب مىشود . صيادان روسى در تمام فصول صيد ، در دهانهء رودخانه‌هايى كه در جنوب ، به اين دريا مىريزند ، حاضر مىشوند . اينها اطلاعاتشان دربارهء اين سواحل بيش از اهالى محل قابل اطمينان است . سفاين جنگى و كشتيهاى تجارى وابسته به روسيه ، خواه به منظور حمايت از صيادان ماهى خاويار ، خواه به عناوين ديگر ، در اين دريا رفت‌وآمد دارند . وقتى منافع سرشار ناشى از صيد ماهى با جاذبهء منافع تجارى گيلان و مازندران و استرآباد درمىآميزد ، روسيه را بنحو مقاومت‌ناپذيرى ، به تملك تمامى اين منطقه ترغيب مىكند . تمايل روسيه در دست نهادن بر اين سواحل ، در واقع عكس العمل طبيعى تسخير پنجاب بوسيلهء دولت انگلستان و انضمام آن به قلمرو امپراتورى بريتانيا در سرزمين هند است . به اعتبار چنين مآل انديشى است كه دولت روسيه ، ساليانه ، ميليونها روبل صرف نگهدارى نيروى دريايى خود در حاجى طرخان مىكند . به اين ترتيب ، روسان با در دست گرفتن شيلات ايران ، به بسيارى از آرزوهاى اقتصادى و سياسى خود مىرسيدند . نخست با ايجاد صيدگاهها در كرانهء ايرانى درياى خزر با دست ماهيگيران و سرمايه‌داران روس ، نفوذ خود را به صورت شبكهء بهم پيوسته‌اى مستقر مىساختند . « 1 » چون قرآن ( كتاب مذهبى ما ) مصرف ماهيهاى بدون فلس را براى مسلمانان حرام كرده است ، صيد اين قبيل ماهيها به صيادان روسى واگذار شده بود ، كه هر سال به اين سواحل مىآمدند و صيدگاههايى در دهانهء رودخانه گرگانرود ، نوارود و بويژه سفيدرود ، ايجاد مىكردند در دهانهء رودخانهء اخير ، صيد ماهى خاويار ، اهميتى معادل سواحل شمالى درياى خزر كسب كرده است . صيادان روسى پس از تهيهء خاويار و سريشم ماهى ، كشتيهاى خود را از فراورده‌هاى صيد زمستانى ، انباشته مىكردند و راهى حاجى طرخان مىشدند پس از تجارت ابريشم ، دادوستد ماهى سفيد ، سودبخش‌ترين مشاغل گيلان است و بزرگترين رقم فعاليت عملى را به خود اختصاص داده است . يكهزار و صد ماهى سفيد تازه ، در محل به مبلغ 36 فرانك فرانسه معادل سه تومان به فروش مىرسيد اين ماهى را به حالت دودى درمىآوردند و يا در خمى كه در شنهاى ساحلى مدفون كرده‌اند ، شور مىكنند . يكهزار ماهى سفيد شور به مبلغ بيست تا سى تومان فروخته مىشد و هرگز هم بىمشترى نمىماند . » « 2 » به اين ترتيب ، روسيهء تزارى ، چه از نظر

--> ( 1 ) . ر ك : الكساندر خودزكو ، سرزمين گيلان . ترجمهء سيروس سهامى ، ص 34 - 33 . ( 2 ) . همان . ص 89 - 88 .