اقتصادى و چه از لحاظ سياسى ، درياى خزر و ولايات پيرامون آن را جولانگاه فعاليتهاى گوناگون خود مىشمرد . دوگامل وزير مختار روس ، در زندگىنامهء خود بسال 1885 ميلادى ( 1303 هجرى ) ، مىگويد : هنگام عزيمت به تهران ، نيكلاى يكم امپراتور روس ، به وى گفت : « از كوشش بريتانيا براى داير كردن كنسولگرى در بندرهاى خزر كه كارى « ماجراجويانه » است غافل نباشيد و اين يك موضوعى است كه شما هرگز نبايد تسليم شويد . اما بجز اين يك مسأله ، من آرزومندم كه شما با سفارت انگليس روابطى بسيار نيكو داشته باشيد . » « 1 » توجه انگلستان به افغانستان و كوشش پيگير آن دولت براى كوتاه كردن دست ايران از هرات ، را بايد سنگربندى در مقابل روسيه به شمار آورد . كشمكش ايران با روسيهء تزارى مخصوصا پس از عهدنامهء تركمانچاى ، فزونى گرفت و مداخلات نارواى روسيه و اتباع آن كشور به جايى رسيد كه مردى چون حاجى ميرزا آقاسى را به اعتراض برانگيخت . وى خطاب به سفارت روس ، نوشت : « چون به عرض اولياى دولت جاويد مدت قاهره رسيد كه در سواحل بحر خزر ، كه متعلق به اين دولت عليه است ، حكام بدون اذن دولت ، بعضى از شيلات ماهيگيرى را به اجاره داده‌اند . لهذا فرمان قضا جريان ، عز نفاذ يافت كه هر اجاره كه بىرخصت مخصوص دولت عليه منعقد شده باشد ، باطل است . . . نظر به اين‌كه احتمال مىرفت كه بعضى از رعاياى دولت عليهء روسيه خواسته باشند بعضى از شيلات را اجاره نمايند ، استحضار آن جناب از مدلول حكم محكم شاهنشاهى ، لازم نمود كه آنها را اخبار نمايند . زياده چه تصديع دهد . تحريرا فى شهر محرم الحرام سنهء 1252 . » « 2 » حتى ميرزا آقاسى ، براى نجات از مداخلات روسيه و اتباعش ، همهء شيلات ايران را ، از محمد شاه اجاره كرد ، و به دريا بيگى اجاره داد ، تا طالبان شيلات از وى اجاره كنند ؛ ولى اين تدابير ، از تجاوزات و شلتاقها و زورگوييهاى عمال روسيهء تزارى نكاست . سفارت روسيه به نامه‌هاى مكرر « حاجى » جوابهاى سفسطه‌آميز مىداد ، و با اعمال فشار و زور ، براى اتباع روسيه ، امتيازات سودمندى كسب مىكرد . به قول دكتر وثوق زمانى ، پس از نامه‌هاى مكرر بىحاصل ، « كار صدر اعظم ناتوان و نادان ، به التماس و چيزى همانند گدايى كشيد . در هر نامه ، پياپى مىنوشت : « هل جزاء الاحسان الا الاحسان ؟ اما بهره‌اى نمىبرد . . . سرانجام ميرزا آقاسى به زانو درآمد و به آخرين سنگر عقب نشست و به علت ضعف و بيچارگى ، از آرزوى ملى كردن شيلات و كوتاه ساختن دست تزاريان چشم پوشيد و نوشت : « ما كام شيرين دوست را براى مشتى آب شور تلخ نمىكنيم « 3 » . » و شيلات ايران را در درياى خزر يك جا ، به عبدل نامى از اتباع روسيهء تزارى به سالى 6 هزار و پانصد تومان اجاره داد . « 4 » روسيهء تزارى ، اين شكل استثمار متمركز را كه سود بيشتر و رنج كمتر داشت ، به خوبى پذيرفت . با مرگ محمد شاه و فرار حاجى ميرزا آقاسى و روى كار آمدن اميركبير ، كار شيلات صورت ديگرى گرفت .

--> ( 1 ) . اى . او . سيمونيچ ، خاطرات وزير مختار . ص . ( 2 ) . ابراهيم تيمورى ، عصر بيخبرى يا تاريخ امتيازات در ايران . ص 287 ( به اختصار ) . ( 3 ) . وثوق زمانى ، « رسالهء پايان‌نامهء دكترى » قبل از انتشار . ( 4 ) . ر ك : اميركبير و ايران . ص 410 - 409 .