بنادر و شهرهاى مهم گمركى ايران در سال 1335 از قرار زير بوده است : جلفا ، ساوجبلاغ ، خوى ، اورميه ( رضائيه ) ، تبريز ، آستارا ، انزلى ، مشهدسر ، بندرجز ، قوچان ، باجگيران ، مشهد ، بوشهر ، لنگه ، بندرعباس ، محمره ، ناصرى ، كرمانشاه و قصر شيرين . حقوق گمركى بر صادرات فقط در موارد زير تحميل مىشد : جواهرات و سنگهاى قيمتى از روى قيمت واردات 25 درصد و صادرات فقط پنج درصد ؛ از مشروبات الكلى ، نمك ، حيوانات ، سيگار و از بعضى از مأكولات در موقع صدور ، مبلغ ناچيزى گرفته مىشد . عايدات گمرك رو به ترقى بود و در عرض 16 سال ، از 1316 تا 1332 قمرى ، تقريبا چهار برابر و نيم گرديد . . . » « 1 » ولى افسوس كه تمام عايدات گمركى ايران در گرو روس و انگليس بود . آقاى جمالزاده در سال 1335 قمرى ، مىنويسد : « عايدات گمركى ساليانهء ايران پس از توزيع سهمى كه به روس و انگليس پرداخته مىشود ، معادل است تقريبا با چهار كرور و نيم تومان ولى اين مبلغ نيز بنابه شرايطى كه در موقع استقراض ايران از روسيه ميان اين دو دولت برقرار شده ، بايد در نزد بانك روس بماند تا مدت 6 ماه و فقط پس از انقضاى مدت 6 ماه ، وجه مزبور به دولت ايران پرداخته مىشود . » « 2 » عايدات گمركى چند شهر و بندر در اودئيل ( 1332 - 1331 ) « 3 » گمرك : - هانرى رنه دالمانى ، مىنويسد كه غير از ماليات مستقيم ، عايدى گمرك باندازهء خمس تمام ماليات ايران است . تجار در موقع ورود و صدور مال التجاره ، بايد مبلغى بعنوان حقوق گمرك ، به مأمورين دولتى بپردازند . اين ماليات سابقا باندازهء صدى پنج بهاى مال - التجاره بود كه گمركچيان در سرحدات از اجناس صادر يا وارد مىگرفتند ، ولى از وقتى كه دولت ايران از دول مجاور خود ، يعنى روس و انگليس ، مبالغ زيادى به عنوان وام گرفته است ، عايدى

--> ( 1 ) . همان . ص 41 - 38 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 41 . ( 3 ) . به نقل از : همان . ص 43 .