مىشود . به نظر بعضى از تجار اروپايى ، پول به زودى آنقدر در ايران كمياب مىشود كه واردات ناچار فقط به ميزان صادرات تقليل خواهد يافت . پول در ايران ، تقريبا بمراتب ، از هر كشور ديگرى بيشتر ارزش دارد . نرخ رسمى تنزيل دوازده درصد است ولى با چنين نرخ سبكى ، پولى نمىتوان بدست آورد بلكه با ربح 24 درصد و با تضمين وافى مىتوان وام گرفت و گاهى اين نرخ تا 60 درصد ساليانه ، بوسيلهء رباخواران ( ماهانه پنج درصد ) بالا مىرود . اگر خداوند قوهء مآل‌انديشى را به ايرانيها ارزانى مىداشت ، ايشان مىتوانستند به آسانى اجناس بسيارى مانند قند را كه حالا از خارجه وارد مىكنند ، در داخله فراهم كنند و يا بوسيلهء ايجاد راههاى ارتباطى بين نقاط داخلى و بنادر ، راه را براى افزايش بىاندازهء صادرات كشور هموار سازند . ولى اقتصاد ملى هنوز در ايران مورد توجه قرار نگرفته است و كارها ، سال بسال از بد بدتر مىشود و تجربهء تلخ گذشته موجب بيدارى و انتباه زمامداران ايران نشده و هيچ علامتى كه نمودار بهبود آيندهء كشور باشد ، به چشم نمىخورد . » « 1 » اقتصاديات اصفهان هولستر 113 سال پيش مىنويسد : اصفهان بشكرانهء موقع مناسب جغرافياييش در مركز كشور ايران ، در دوران صفوى ، ترقى شايان كرده و امروز نيز يك شهر تجارتى است . مهمترين اقلام صادراتى عبارتند از : ترياك ، تنباكو ، كشمش ، زردآلو ، پسته ، بادام ، گردو ، ابريشم ، پنبه ، كرباس ، قدك ، چيت ، رنگ ، گلاب ، غلات ، فرش ، شال ، نخ ابريشم ، انواع پوست و پوستين و زردوزى و سيم‌دوزى ، و مرواريددوزى روى ابريشم . اجناس وارداتى عبارتند از : پارچهء پيراهن ، كتان ، و انواع نخ از انگلستان ؛ چلوار ، پارچهء نخى و ابريشمى و اشياء علاقبندى از فرانسه و سوئيس ؛ مس و برنج و قلع و روى و حلبى و فولاد و آهن و ابزار آهنى و شكر و كفشهاى چرمى و پوست و شيشه و چينى از روسيه و چاى از چين و قهوه ( غالبا از نوع به دو نامرغوبش ) از عربستان و شكر خام از جاوه و نيل از هندوستان . در ايران رئيس بازرگانان « تاجرباشى » و هريك از بازرگانان « تاجر » ناميده مىشود . قريب 400 تا 500 عمده‌فروش سرشناس وجود دارد و 80 تاى آنها نمايندهء تجارتخانه‌هاى بزرگ هستند . تاجرهاى كوچك و واسطه‌هاى آنها « دلال » نام دارند ؛ بدون كمك آنها معاملهء بزرگى انجام نمىگيرد . يك ميرزا و دفتردار هم حتما ضرورى است و قريب 400 نفر از آنها در كار هستند . رئيس يك كاروان « جلودار » ناميده مىشود . « چاروادار » سرپرست يك كاروان و شتردار راهنماى كاروان شتران است . ارزانترين وسيلهء نقليه شتر است . از آن ارزانتر قاطر است و اسب ، و از همه ارزانتر الاغ است . مردانى كه بار را حمل مىكنند « حمال » ناميده مىشوند . هولستر پس از ذكر راههاى بازرگانى اصفهان به شهرهاى مختلف داخلى و خارجى ، از انواع كسب و تعداد كسبه و كالاهايى كه مىفروشند ( در اصفهان 113 سال پيش ) ، آمارى بدست مىدهد : 17 عطار : محصولات شيميايى و طبى ( بجاى دواخانه ) ، 15 علاف : غلات ، كاه ، شبدر و يونجه ، 152 بزاز : پارچه و قلمكار ، 240 بقال : اجناس مورد احتياج عموم ، 17 رزاز : برنج ،

--> ( 1 ) . گرنت واتسن ، تاريخ ايران در دورهء قاجاريه . ص 34 .