رويهمرفته ، كالاهاى پنبه و پشمى و ابريشمى يك رقم مهم واردات ايران را تشكيل مىدهند و چنان كه اشاره كرديم ، قسمت اعظم منسوجات وارده به ايران نيز از روسيه و انگلستان تأمين مىشد و يك هشتم از ساير كشورها وارد ايران مىگرديد . نفت ايران ، ساليانه ، از روسيه مىآمد ولى از سال 1330 كه كمپانى انگليسى شروع به كار كرد ، واردات نفت رو به كاهش نهاد . در ميان كشورهاى اروپايى نظير فرانسه ، اتريش ، هلند ، بلژيك و آلمان تجارت آلمان با ايران رو به افزايش بود . استاد جمال‌زاده در سال 1335 [ هجرى قمرى ] ضمن توصيف وضع واردات و صادرات ايران ، چنين نوشته است : « با كمال تأسف بايد اقرار نمود كه گفتهء آنانى كه مىگويند از كاغذ قرآن . . . تا چلوار كفن اموات خود محتاج به خارجيان هستيم ، عين حقيقت است و در انجام اين فصل ، يك حقيقت غم‌افزا را نبايد نهفت و آن اين است كه گرمى بازار مصنوعات اروپا را كه در ظاهر مقبول و قشنگ ولى در حقيقت دشمن پول و مايهء ننگ ايران است ، نبايد فقط به بيمايگى نسبت داد بلكه نتيجهء فرومايگى اولياء و بزرگان ايران است كه يوسف متاع وطن را خوار شمرده و ناسنجيده مفتون رنگ و بوى ساخته‌هاى بيگانه شده و بقول معروف ، مرغ همسايه را غاز پنداشته و با كمال مباهات و سربلندى ، عمارات و پاركهاى خود را به زيورهاى كودك‌فريب خارجه مىآرايند و از فرط نادانى ، دامن دامن زر و سيم مملكت را كه داراى قيمت ذاتى و دائمى است ، در عوض چيزهايى كه در اندك زمانى شكسته و دريده و پوسيده و نابود مىشود ، به خارجه مىفرستند و هيچوقت درصدد آن برنيامده‌اند كه خودشان كارخانه‌اى برپا نموده ما يحتاج خود را خود تدارك كنند . » « 1 » كاروان تجارى : در كتاب مخزن الوقايع ، كه مربوط به شرح مسافرت فرخ خان امين الملك به عثمانى و فرانسه و انگلستان است مىخوانيم كه در اواسط ماه محرم سال 1272 ، هيأت نمايندگى ايران ملاحظه كردند : « سه هزار بار تجارتى از ارز روم روانهء ايران بود . همه روز ، از اول منزل تا آخر ، متصل قافله بود . همان روز آقا رحيم تبريزى كه آدم آقا محمد ابراهيم تاجر قزوينى بود با قافلهء عظيمى در راه . دچار سفارت كبرى گرديدند . نزديك به پانصد بار شترى و قاطرى اقمشه و امتعه همراه داشت ، با همراهان خود پيشتر از قافله سبقت كرده سفارت كبرى را استقبال نمود و سه رأس گوسفند قربانى نمود و يك نفر شتر هم مىخواست نحر نمايد ، جناب ايلچى كبير مانع شد و نهايت محبت و مهربانى و احوالپرسى از آنها نموده روانه گرديدند . » « 2 » تجارت و بازرگانى در عهد ناصر الدينشاه واتسن كه در عهد ناصر الدين شاه از كشور ايران ديدن كرده است ، مىنويسد : « در ظرف سه سال گذشته ، دادوستد وسيع و روزافزونى بين ايران و كشورهاى مختلف اروپايى پيدا شده است . پنبه ، پيلهء ابريشم ، پشم و مواد خام ديگر به انگلستان ، فرانسه و روسيه صادر مىشود ، و در مقابل ، ايران اجناس صنعتى و مواد لوكس از اروپا دريافت مىدارد . چون واردات بيش از صادرات است ، بناچار ، ايران هر سال مقدارى از طلا و نقرهء اندوختهء خود را صرف جبران آن مىكند . در واقع ، مقدار فلزهاى قيمتى كه از سابق در ايران جمع شده ، براى جبران كمبودها ، مصرف

--> ( 1 ) . همان . ص 12 - 15 . ( 2 ) . حسين بن عبد اللّه سرابى ، مخزن الوقايع ، به كوشش كريم اصفهانيان / قدرت اللّه روشنى ، ص 34 .