از مرگ كريمخان تا استقرار حكومت آقا محمد خان قاجار ، ايران ميدان مبارزه بين هواخواهان تاج‌وتخت بود . در اين دوره ، در نتيجهء جنگهاى فئودالى و فقدان امنيت و آرامش ، فعاليتهاى كشاورزى و صنعتى كمابيش متوقف بود . سرجان مالكم ، در مورد فعاليتهاى صنعتى و هنرى ايرانيان در عهد فتحعلى شاه ، مىنويسد : « از سكنهء ايران كسانى كه در شهرها و قصبات و قرا سكنى دارند و بيشتر تربيت شده‌اند ، در صنايع مفيده و ظريفه ترقى زيادى كرده‌اند ؛ ولى به علت آشفتگى اوضاع سياسى و تعصبات مذهبى ، تغيير و تحول كلى در فعاليتهاى صنعتى مشاهده نمىشود ؛ زيرا صنعتگران و بازرگانان هر قدم كه در راه اصلاح حال خود و بهبود وضع تجارت بردارند ، ممكن است محرك غرض حاكم و اعوان وى شود يا اگر شخصى مهارت و حذاقتى در يكى از صنايع از خود نشان دهد ، بيم آن است كه پادشاه يا حاكم به زور او را به كار گيرند و بىمزد زير كارش كشند . و اگر قاعدهء جديدى در علوم و فنون پديد آورد ، شخص مخترع و مبدع در معرض عداوت گروهى از متشرعه درمىآيد چه بعضى از پيشوايان هرچه را كه بر خلاف فهم ايشان است كفر مىدانند ، و هر بيچاره كه از اين معانى دم زند ، عوام را بر وى مىشورانند ، و باوجود اين موانع ، اسباب ترغيب به كلى مفقود است . » « 1 » مالكم در صفحهء بعد ، مىنويسد كه با يك جوان مستعد ايرانى كه به كار توپ‌ريزى اشتغال داشت ، گفتگو مىكردم . چون علت نقص فنى كارش را از او پرسيدم ، گفت : راست مىگويى « اما قصور از من نيست . به من گفته‌اند كه كار يك ماه را در ده روز كنم . گفتم ، چرا نمىگويى كه اين محال است . بيچاره ، سرى تكان داد و گفت : آقاى من شاه ايران است . به هرچه حكم كند بايد اطاعت كرد - از آنچه گفته شد ، مىتوان دانست كه چرا مردم ايران در صنايع ترقى نكرده‌اند . . . تجارت ايران تقريبا همان قسم است كه در قديم الايام بوده است . . . از اخبارى كه از سياحان فرنگستان ( كه در ازمنهء مختلفه به اين ملك آمده‌اند ) بدست ما رسيده ، پيداست كه طرز كشاورزى و شخم زدن زمين ، از روزگاران قديم تاكنون ، بسيار كم تغيير كرده يا هيچ تغييرى پيدا نكرده است . » « 2 » سرجان مالكم ، در مورد بازرگانان ايران در عهد فتحعلى شاه قاجار ، مىنويسد : « تجار ايران ، همه ، خواندن و نوشتن مىدانند . بعضىشان صاحب فضيلتند و بسبب ربطشان با اكثر بلاد ، تعصبشان كمتر و دانششان بيشتر است . در آداب معاشرت ، اگرچه به پايهء امراى بزرگ نمىرسند لكن ، از ساير طبقات ناس اگر بهتر نباشند كمتر نيستند . امرا و اعيان مملكت غالبا طالب آشنايى و صحبت تجار معروفند ولى تجار ، مهما امكن ، از مراودات با اصحاب ملك و دولت احتراز و اجتناب دارند . قاعدهء تجار ايران اين است كه مكاتيب تجارتى را به خط رقوم مى - نويسند ، و هركس رقمى مخصوص دارد . چون ايران چاپارخانهء معين و منظم ندارد ، ناچارند كاغذشان را بتوسط كارگزاران دولتى بفرستند و اينان ممكن است ، به اندك رشوتى ، كاغذ را به دست كسانى كه نبايد ، بسپارند . مهر تجار بسيار مهم و معتبر است و پيشهء حكاك و مهر كن مهم و خطرناك است . حكاك بايد هر مهرى كه نقش مىكند ثبت آن را بردارد ، زيرا اگر مهرى را كه فروخته است گم شود يا بدزدند و نظير اين مهر در دست ديگرى پيدا شود ، جان او در

--> ( 1 ) . تاريخ ايران . پيشين ، ج 2 ، ص 187 ( به اختصار ) . ( 2 ) . همان . ص 188 ( به اختصار ) .