منتقل كردند . » « 1 » سايكس در تاريخ خود ، مىنويسد : « تجارت انگليسها در اوايل خيلى كم بود و فقط سالى يك كشتى از بمبئى به ايران روانه مىشد ، و تا سال 1790 ميلادى ، شركت با ضرر ساليانه ، به كار خود ادامه مىداد ؛ ولى از آن سال به بعد ، روزبروز ، بر رونق تجارت بريتانيا افزوده شد . » « 2 » وى در كتاب خود ، به مواد قرارداد تجارى ايران و انگليس در عهد كريم خان نيز اشاره مىكند : « مادهء 1 . شركت انگليسى مىتواند از هر نقطهء بوشهر يا هر بندر ديگر آنقدر زمينى كه براى ساختمان يك نمايندگى بازرگانى لازم داشته باشد ، تصرف كند . آنها مىتوانند آنقدرى كه مايلند ، توپ در اين مركز به كار بگذارند . . . علاوه بر اين ، آنها مىتوانند در هر نقطه‌اى از كشور ايران كه مايل باشند ، نمايندگى بازرگانى تأسيس نمايند . 2 . بر مال التجاره‌هايى كه در بوشهر يا جاهاى ديگر صادر يا وارد مىشود ، نبايد حقوق گمركى بسته شود . 3 . هيچ ملت اروپايى ، ديگر اجازهء وارد كردن امتعهء پشمى را ندارد . 4 . قروض بازرگانان انگليسى و ديگران بايستى پرداخت شود . 5 . انگليسها حق خريد و فروش كالاها را دارند . 6 . هيچگونه بازرگانى مخفيانه نبايد انجام گيرد . 7 . اجناس آب افتاده نبايد به ايران وارد شود . 8 . آزادى مذهبى به انگليسيها اعطا مىشود . 9 . سربازان يا ملاحان فرارى تسليم شوند . 10 . معافيت دلالها ، مستخدمين و ديگران كه در نمايندگى كار مىكنند از پرداخت ماليات يا عوارض گمركى . 11 و 12 . بموجب اين دو ماده به انگليسيها اجازهء داشتن قبرستان ، خانه و باغ داده شده است . » « 3 » از مرگ نادر ، تا روى كار آمدن كريم خان زند ، هيچگونه بهبودى در اوضاع اقتصادى كشور پديدار نشد . جنگهايى كه بر سر احراز مقام ، بين بازماندگان نادر و مدعيان در مىگرفت ، بيش از پيش ، وضع اقتصادى كشور را درهم مىريخت . كريم خان پس از تثبيت موقعيت سياسى خود ، به فكر ترميم خرابيها افتاد . بر خود لقب شاهى ننهاد بلكه به عنوان وكيل الرعايا قناعت كرد . اين مرد كه خود از بزرگان چادرنشين بود ، « كوشيد نه تنها به فئودالهاى چادرنشين تكيه كند بلكه به اميران اسكان يافته و حتى تجار نيز مستظهر باشد . به بازرگانان و از آن جمله تجار ارمنى ، امتيازات فراوان اعطا كرد . دولت كريم خان زند كوشيد صنايع و حرف را احياء كند و كارگاههاى بزرگ چينىسازى و شيشه‌سازى و غيره ايجاد كرد . وى صنعتگرانى را كه نادر شاه از هندوستان آورده بود ، به شيراز منتقل كرد . در عهد وى ، ميزان ماليات بر رعايا تقليل يافت . وى فرامينى صادر كرد ، و دايرهء خود كامى و تجاوز مالكين را نسبت به روستاييان

--> ( 1 ) . همان . ص 616 - 615 . ( 2 ) . تاريخ ايران ، ( سايكس ) پيشين ، ج 2 ، ص 438 . ( 3 ) . همان . ص 439 [ حاشيه ] ( به اختصار ) .