محدود ساخت . بخشى از شبكهء آبيارى فارس و جنوب ايران احياء شد . اين اقدامات به منظور اعتلاى نيروهاى توليدى به عمل مىآمد . كريم خان در پايتخت خويش ، شيراز ، ابنيهء تازه ، بازارها و مساجد جامع و كاخها احداث كرد . وى ، بر خلاف نادر ، مىكوشيد توجه عامهء مردم را به خود جلب كند و هر روز ، دو سه ساعت به شكايات و تقاضاهاى مردم شخصا رسيدگى مىكرد . چنان كه گفتيم كريم خان تسهيلاتى چند ، براى شركت انگليسى « ايست اينديا » قايل شد ؛ از آن جمله بود حق انحصارى وارد كردن پارچه‌هاى پشمى به ايران ، و معافيت از حقوق گمركى واردات و صادرات و حق تأسيس تجارتخانه در بوشهر . ضمنا با تجار انگليسى شرط شده بود كه طلا و نقره از ايران خارج نكنند و در مقابل امتعهء انگليسى كه بيشتر منسوجات بود ، كالاهاى ايرانى خريدارى كنند . واردات امتعهء اروپايى به ايران تا پايان قرن دوازدهم اندك بود ، و در آن عهد هنوز ايران به كشور وابسته يا نيمه مستعمرهء هيچيك از دول اروپايى مبدل نشده بود . كريم خان به منظور ارتقاى سطح تجارت خارجى ايران ، بصره را كه در آن زمان بندرگاه عمدهء خليج فارس بود ، از تركيه منتزع كرد ( 1189 هجرى ) . انگليسيها شروطى را كه كريم خان زند تعيين كرده بود ، به حال خود سودمند نيافتند و در سال 1184 هجرى ، تجارتخانهء خود را از بوشهر به بصره ، كه در آن زمان در دست تركيه بود ، منتقل كردند . بازرگانان هلندى ، با كمال موفقيت ، با تجار انگليسى رقابت مىكردند ، و با تصرف جزيرهء خارك ، راه دريايى بصره - بوشهر - هندوستان را تحت نظارت خويش درآوردند . » « 1 » قيمت ما يحتاج زندگى در عهد كريم خان زند بطوريكه مؤلف رستم التواريخ « 2 » مىنويسد قبل از جلوس كريم خان ، قيمت مأكولات و ملبوسات ارزان بود ولى چون 7 سال پىدرپى در فارس « ملخ خوارگى » و در عراق « سن خوارگى » روى داد ، قيمت كالاها فزونى گرفت - اينك فهرستى از قيمت اجناس مختلف در اصفهان « 2 » :

--> ( 1 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا پايان سدهء هجدهم . پيشين ، ص 616 - 615 ( به اختصار ) . ( 2 ) . محمد هاشم آصف ( رستم الحكما ) ، رستم التواريخ . به اهتمام محمد مشيرى ، ص 317 - 311 .