بعضى از اين ساختمانها براى جنگهاى نادر شاه ضرورت داشت و از لحاظ احياى اقتصاد ايران ، كمترين فايده‌اى بدان متصور نبود . مثلا در بوشهر ، كارخانهء توپ‌ريزى ساخته شده بود و در نزديك آمل مازندران ، كارخانهء آهن‌ريزى كه گلوله توپ تهيه مىكرد . چوب و الوار ساختمانى از مازندران ، بوسيلهء رعايايى كه مزدى در برابر كار خود دريافت نمىداشتند و از نقاط مختلف ايران گردآمده بودند ، به كرانهء خليج فارس حمل مىشد . نادر شاه به كمك همين رعاياى بىمزد و مواجب ، بر يكى از قله‌هاى غيرقابل وصول خراسان ، قلعهء كلات ، كاخ و خزانه‌اى براى خويش بنا كرد . صفحات مرمر را ، كه هريك 50 خروار وزن داشت ، روستاييان آذربايجانى ، بر سبيل بيگار ، به آنجا حمل كردند . كار اجبارى و مهاجرتهاى زوركى ، بيش از پيش ، رعايا و چادرنشينان را فقير ساخت . بدين‌سبب ، اقداماتى كه نادر شاه براى ترميم خرابيها و احياى اقتصادى كشور به عمل مىآورد ، نتايج مثبت نمىداد . » « 1 » با قتل نادر ، هرج‌ومرج در سراسر ايران شديد گرديد و اين حال تا روى كار آمدن كريم - حان زند دوام يافت . كريم خان كه يك ايرانى اصيل ، و از بزرگان چادرنشين بود ، پس از آن‌كه مدعيان را برجاى خود نشاند ، بر خلاف نادر ، به ملت ايران تكيه كرد و در راه سعادت طبقات مختلف سعى و تلاش نمود . « وى به تجار و از آن جمله به بازرگانان ارمنى امتيازات فراوان داد . دولت كريم خان زند كوشيد صنايع و حرف را احياء كند و كارگاههاى بزرگ چينىسازى و شيشه - سازى و غيره ايجاد كرد . وى صنعتگرانى را كه نادر شاه از هندوستان آورده بود ، به شيراز منتقل كرد . در عهد وى ، ميزان ماليات بر رعايا تقليل يافت . وى فرامينى صادر كرد و دايرهء خودكامى و تجاوز مالكين را نسبت به روستاييان محدود ساخت . بخشى از شبكهء آبيارى فارس و جنوب ايران احياء شد . اين اقدامات ، به منظور اعتلاى نيروهاى توليدى ، به عمل مىآمد . كريم خان در پايتخت خويش ، شيراز ، ابنيهء تازه ، بازارها ، مساجد جامع و كاخها احداث كرد . وى چادرنشينى فاقد تحصيلات و حتى بيسواد بود ، ولى به اهميت تحصيل و تربيت وقوف داشت ، و مردم دانشمند را بدور خود گرد آورد . كريم خان تسهيلاتى چند براى شركت انگليسى « ايست اينديا » قايل شد ؛ از آن جمله بود حق انحصارى وارد كردن پارچه‌هاى پشمى به ايران و معافيت از حقوق گمركى واردات و صادرات و حق تأسيس تجارتخانه در بوشهر . ضمنا با تجار انگليسى شرط شده بود كه طلا و نقره از ايران خارج نكنند و در مقابل امتعهء انگليسى ، كه بيشتر منسوجات بود ، كالاهاى ايرانى خريدارى كنند . واردات امتعهء اروپايى به ايران ، تا پايان قرن دوازدهم اندك بود ، و در آن عهد هنوز ايران به كشور وابسته يا نيمه مستعمرهء هيچيك از دول اروپايى مبدل نشده بود . كريم خان ، به منظور ارتقاى سطح تجارت خارجى ايران ، بصره را كه در آن زمان بندرگاه عمدهء خليج فارس بود . از عثمانى ( تركيه ) منتزع كرد ( 1775 ميلادى - 1189 هجرى ) . انگليسيها شروطى را كه كريم خان زند تكليف كرده بود ، به حال خويش سودمند نيافتند و در سال 1770 ميلادى ، تجارتخانهء خود را از بوشهر به بصره كه در دست تركيه بود

--> ( 1 ) . تاريخ ايران از دوران باستان تا سدهء هجدهم ، پيشين . ص 608 - 607 .